Ψυχολογία: Η επιστήμη της Συμπεριφοράς

Ψυχολογία: Η επιστήμη της Συμπεριφοράς

pexels-ketut-subiyanto-4584067
Γιάννης Μπαμπαλούκας

Γιάννης Μπαμπαλούκας

Γιατί βλέπεις θρίλερ ενώ τα φοβάσαι;

Γιατί άραγε να υποβάλλεις τον εαυτό σου σ’ ένα τέτοιο μαρτύριο; Γιατί να βλέπεις horror movies με τα χέρια σου μπροστά στα μάτια στη μισή ταινία, και το βράδυ να μη σε παίρνει ο ύπνος; Γιατί να κάθεσαι σε μια ερημική παραλία, μες στο σκοτάδι, και να λες με την παρέα τρομακτικές ιστορίες; Ο πιο αθώος θόρυβος της νύχτας θα σας τινάξει πάνω σαν ελατήρια! Ή ακόμα χειρότερα, γιατί να επιδίδεσαι με τόσο ζήλο σε επικίνδυνα σπορ όπως το παρά πέντε, ενώ υπάρχει ένας μικρός αλλά πραγματικός κίνδυνος σοβαρού ατυχήματος. Ίσως θα πεις πως όλα αυτά σου ανεβάζουν την αδρεναλίνη. Και τότε μένει το πραγματικό ερώτημα: γιατί όλα αυτά μας ανεβάζουν την αδρεναλίνη;

Βέβαια, δε μπορούμε να παραβλέψουμε τις κοινωνικές συνέπειες που έχουν οι δραστηριότητες αυτές. Τα γέλια της παρέας στις τρομακτικές ιστορίες ή τα πειράγματα μετά από ένα θρίλερ, είναι μια ανταμοιβή αρκετά ικανή να εξισορροπήσει όλα τα ρίγη στη σπονδυλική σου στήλη και τα παρά λίγο καρδιακά επεισόδια. Ακόμα, η αίσθηση ελευθερίας και οι μαγικές εικόνες που κερδίζεις στο rafting, το bungee jumping ή την πτώση με αλεξίπτωτο, δεν είναι κάτι που θα βρεις στις καθημερινές σου ασφαλείς δραστηριότητες. Αλλά εδώ θα μιλήσουμε για έναν άλλο παράγοντα που μας ωθεί σε τέτοιου είδους, λιγότερο ή περισσότερο επικίνδυνες ασχολίες.

 

Ο ρόλος της φυσικής επιλογής

Η φυσική επιλογή, εκτός από ανατομικά χαρακτηριστικά, μάς έχει εφοδιάσει και με μηχανισμούς μάθησης. Για παράδειγμα, μια δράση που επιφέρει κάτι σημαντικό για την επιβίωση ενός οργανισμού τείνει να συμβαίνει όλο και πιο συχνά. Οι πρόγονοί μας (κάτι που ισχύει για όλα τα είδη) έβλεπαν τις δράσεις τους να αλλάζουν με βάση τις συνέπειες που είχαν. Αν έβρισκαν κυνήγι ή καρπούς προς τα ανατολικά της σπηλιάς και μόνο ξερά χόρτα προς τα δυτικά, θα κινούνταν ολοένα και περισσότερο προς τα ανατολικά. Αλλά και με τα σημερινά δεδομένα, τείνουμε να χρησιμοποιούμε περισσότερο τις μεθόδους φλερτ που είχαν στο παρελθόν τη μεγαλύτερη επιτυχία, τείνουμε να κάνουμε παρέα με άτομα που μαζί τους περνάμε καλά, τείνουμε να παραγγέλνουμε από μαγαζιά που μας έφερναν πάντα ζουμερά και καλοψημένα σουβλάκια.

 

αναζητούμε κάποιο είδος κινδύνου απλώς για να έχουμε την ευχαρίστηση να τον αποφύγουμε

 

Ωστόσο, σημαντικό για την επιβίωση των προγόνων μας δεν ήταν μόνο αυτό που κέρδιζαν από τις δράσεις τους. Η αποφυγή ενός κινδύνου θα ήταν σίγουρα εξίσου χρήσιμη. Φανταστείτε πως ένας πραγματικά μεγαλόσωμος αρχάνθρωπος πλησιάζει με άγριες διαθέσεις ένα άλλο μέλος της φυλής, το δέρνει, του κλέβει την τροφή και φεύγει. Την άλλη μέρα πάλι το ίδιο σκηνικό, και ξανά και ξανά. Τα μέλη της φυλής που απλά κάθονταν και υπέμεναν τέτοιου είδους συμπεριφορές, εύκολα φανταζόμαστε πως δεν κατόρθωσαν να επιβιώσουν. Πλεονέκτημα επιβίωσης είχαν εκείνα ακριβώς τα άτομα με την τάση να αποφεύγουν τα καψόνια των μεγαλόσωμων αγροίκων. Είτε επρόκειτο για αντεπίθεση είτε για άτακτη φυγή, κατόρθωσαν να επιβιώσουν και πέρασαν αυτή την τάση τους σ’ εμάς. Έτσι, σήμερα, το παιδί που βλέπει ένα μεγαλόσωμο συμμαθητή του να πλησιάζει αγριεμένος θα έχει την τάση να αποφύγει τα χειρότερα, είτε τρέχοντας μακριά, είτε παλεύοντας, είτε ζητώντας βοήθεια. Σπεύδουμε να κλείσουμε το γκαζάκι πριν χυθεί ο καφές, ανοίγουμε την ομπρέλα τερματίζοντας την ενοχλητική βροχή, περιμένουμε στο STOP αποφεύγοντας ένα ατύχημα, αρνούμαστε να φάμε μπάμιες αποφεύγοντας τον εμετό, κάνουμε τα παράλογα θελήματα του αφεντικού υπό τον κίνδυνο της απόλυσης. Ένα μεγάλο μέρος της λειτουργικότητάς μας αποτελείται από δράσεις με τις οποίες αποφεύγουμε ή τερματίζουμε έναν κίνδυνο.

Ωραία και καλά όλα αυτά, θα πεις, αλλά αφού τείνουμε να αποφεύγουμε σαν το διάολο το λιβάνι τους κινδύνους και τα ανεπιθύμητα γεγονότα, γιατί στο καλό ασχολούμαστε με τόσο ζήλο με θρίλερ, τρομακτικές ιστορίες κι επικίνδυνα σπορ;

 

Δημιουργώντας έναν κίνδυνο προς αποφυγή

Η αλήθεια είναι πως σήμερα η ανθρωπότητα έχει κατορθώσει να χτίσει ένα πολιτισμικό πλαίσιο πολύ πιο ασφαλές από κάθε άλλη εποχή. Τουλάχιστον για χώρες του λεγόμενου δυτικού κόσμου, οι κίνδυνοι από άγρια θηρία, ανταγωνιστικές φυλές, ανίατες ασθένειες, ακραία κλιματικά φαινόμενα, κλπ. έχουν μειωθεί. Στις σύγχρονες δημοκρατικές πόλεις, με τα καλά εξοπλισμένα σπίτια, τις συσκευές τελευταίας τεχνολογίας και τη δυτική ιατρική, πολλοί από τους κινδύνους του παρελθόντος έχουν πια εξαλειφθεί. Φυσικά, ένα τεράστιο μέρος της ανθρωπότητας συνεχίζει να υποφέρει, στερούμενο τα βασικά αγαθά, ζώντας σε συνθήκες φτώχειας, εξαθλίωσης και πολέμων, φαινόμενα που θα έπρεπε να μας προκαλούν ντροπή και αγανάκτηση. Ωστόσο, στο τρέχον κείμενο επικεντρωνόμαστε στο δυτικό κόσμο, που αποτελεί εν γένει μια ασφαλέστερη κοινωνία σε σχέση με το παρελθόν, και που οι άνθρωποι έχουν τη δυνατότητα να απολαμβάνουν horror movies και επικίνδυνα σπορ.

 

το κλειδί για την κατανόηση του γιατί εκθέτουμε τον εαυτό μας σε κινδύνους και δυσάρεστα ερεθίσματα, είναι ακριβώς αυτή η ικανοποίηση που μας προσφέρει η αποφυγή τους

 

Σε αυτή, λοιπόν, τη σύγχρονη κοινωνία, σε ένα πλαίσιο απαλλαγμένο απ’ τους κινδύνους του παρελθόντος, αναζητούμε κάποιο είδους κινδύνου απλώς για να έχουμε την ευχαρίστηση να τον αποφύγουμε! Ίσως αυτό ακούγεται κάπως αντιφατικό. Αλλά αν αναλογιστούμε την ισχυρή εξελικτική μας τάση να αποφεύγουμε ή να τερματίζουμε τους κινδύνους και τα δυσάρεστα γεγονότα, δεν είναι παράλογο να δώσουμε την ερμηνεία πως εμείς οι ίδιοι αναζητούμε ή «κατασκευάζουμε» νέους κινδύνους απλώς σαν ένα παιχνίδι. Σκέψου για λίγο την εμπειρία σ’ ένα escape room, όπου παρά την τρομάρα που πήρες το διασκέδασες με την ψυχή σου! Το κλειδί για την κατανόηση του γιατί εκθέτουμε τον εαυτό μας σε κινδύνους και δυσάρεστα ερεθίσματα, είναι ακριβώς αυτή η ικανοποίηση που μας προσφέρει η αποφυγή τους.

 

Κάνοντας τον κίνδυνο παιχνίδι

Βέβαια, για να μιλάμε για παιχνίδι, πρέπει να σιγουρέψουμε πως ό,τι κάνουμε γίνεται μέσα σε ένα πλαίσιο ασφάλειας. Πράγματι, κάνουμε bungee jumping με τη σιγουριά ενός σκοινιού, ενώ βλέπουμε ένα δολοφόνο να μακελεύει κόσμο μέσα από την ασφαλή απόσταση μιας οθόνης. Δε θα είχε μάλλον καθόλου πλάκα να εκτεθούμε στη διαστροφή ενός πραγματικού δολοφόνου ή να επιχειρήσουμε ελεύθερη πτώση από μια γέφυρα: η κοινωνία μας ονομάζει τέτοιες πράξεις αυτοκτονικές. Με την προσθήκη της ασφάλειας και της δυνατότητας αποφυγής της βλάβης, τέτοιες «επικίνδυνες» δράσεις τις λέμε απλώς χόμπι.

Οι εξελικτικές μας τάσεις και οι αντίστοιχοι μηχανισμοί μάθησης που τις υποστηρίζουν είναι εγγενές μέρος της ύπαρξής μας και δε μπορούμε απλώς να τις αλλάξουμε κατά βούληση. Αυτό που μπορούμε να κάνουμε είναι να τις χρησιμοποιήσουμε για το μεγαλύτερο δυνατό όφελός μας. Και κάπως έτσι, χωρίς να το ξέρει, η ανθρωπότητα δημιούργησε δραστηριότητες όπως τα ανταγωνιστικά παιχνίδια, οι ταινίες τρόμου, οι τρομακτικές ιστορίες και τα επικίνδυνα σπορ.

Κοινοποιηση

Share on facebook
Share on linkedin
Share on email

Διαβάστε Ακόμα

Αθηνά Δεσύπρη

Ο πόνος μας κάνει δυνατότερους – αλλά με τι κόστος;

Ακούμε συχνά πως ο ψυχικός πόνος, η τιμωρία και τα τραυματικά γεγονότα μπορούν να μας σκληραγωγήσουν και να μας κάνουν δυνατότερους. Ωστόσο αυτό συνοδεύεται από σημαντικό κόστος για την ψυχική μας υγεία. Με ποιον άλλο τρόπο μπορούμε να γίνουμε δυνατότεροι χωρίς τις παράπλευρες απώλειες ενός τραύματος;

Γιάννης Μπαμπαλούκας

Τήρηση των μέτρων: μια ψυχολογική ανάλυση

Ποιοι ψυχολογικοί μηχανισμοί θεμελιώνουν την τάση μας να τηρούμε τα μέτρα για τον κορωνοϊό (covid-19); Ποιος είναι ο ρόλος των χειρισμών της πολιτείας και πως χτίζεται ο σεβασμός στους κανόνες και τις παραινέσεις της;

Γιάννης Μπαμπαλούκας

Τι είναι ο εαυτός

Η προσωπικότητα της κωφής και τυφλής Hellen Keller μάς εμπνέει να καταλάβουμε την έννοια του εαυτού. Σπουδαίο ρόλο σε αυτό παίζει η λεκτική μας συμπεριφορά.

Αθηνά Δεσύπρη

No means no: η σεξουαλική συγκατάθεση δεν είναι γκρίζα ζώνη

1 στις 3 γυναίκες έχουν πέσει θύματα σεξουαλικής βίας. Γιατί η σεξουαλική παρενόχληση είναι τόσο συχνό φαινόμενο και παράγοντες τη θεμελιώνουν; Σε κάθε περίπτωση, η συγκατάθεση είναι απαραίτητη σε κάθε βήμα της σεξουαλικής πράξης.

Γιάννης Μπαμπαλούκας

Ζώδια: γιατί πιστεύουμε βλακείες

Αναλύουμε τους παράγοντες που θεμελιώνουν την πίστη μας στα ζώδια. Πρόκειται για τρεις μεγάλες κατηγορίες: τους κοινωνικούς παράγοντες, τις απαντήσεις σε υπαρξιακά ερωτήματα, και αυτό που ονομάζω το “φαινόμενο του κόκκινου βιβλίου”.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *