Ψυχολογία: Η επιστήμη της Συμπεριφοράς

Ψυχολογία: Η επιστήμη της Συμπεριφοράς

pexels-andrea-piacquadio-3960967
Γιάννης Μπαμπαλούκας

Γιάννης Μπαμπαλούκας

Τήρηση των μέτρων: μια ψυχολογική ανάλυση

Όσες και όσοι βλέπουν ακόμα τηλεόραση πρέπει να ακούνε πολύ συχνά πως οι πολίτες δεν τηρούν τα μέτρα. Η δική μου εμπειρία είναι πως ο κόσμος τηρεί τα μέτρα σ’ έναν πολύ ικανοποιητικό βαθμό. Ωστόσο, όλοι μας λίγο – πολύ παρανομούμε και σίγουρα υπάρχουν άτομα που παρανομούν πολύ.

Προσπαθώντας να εξηγήσουμε το γιατί, δεν υπάρχει πιο απλή και πιο ανόητη πρακτική απ’ το να αρχίσουμε να ρίχνουμε ευθύνες και να κάνουμε εσωτερικές αποδόσεις σε υποτιθέμενα χαρακτηριστικά. Ο κόσμος δεν τηρεί τα μέτρα γιατί είναι απερίσκεπτος. Οι νέοι είναι ανεύθυνοι. Όσοι μαζεύονται σε πλατείες είναι αδιάφοροι για το κοινωνικό σύνολο.

 

όταν μια πηγή θεωρείται αναξιόπιστη, μειώνονται τραγικά και οι πιθανότητες να ακολουθήσουμε τις εντολές ή τις παραινέσεις της

 

Προσωπικά διαφωνώ απολύτως με αυτή την οπτική και γι’ αυτό θα δώσουμε μια άλλη ερμηνεία για τους λόγους που κάποιος μπορεί να μην τηρεί τα μέτρα. Ωστόσο, πρώτα, θα πρέπει να κάνουμε σαφές πως η τάση μας να ακολουθούμε κανόνες και εντολές είναι αντικείμενο μάθησης. Με άλλα λόγια, μαθαίνουμε μέσα από τις εμπειρίες μας είτε να τηρούμε είτε να παραβαίνουμε κανόνες, μέτρα, δεοντολογία, και ούτω καθεξής.

 

Η αποφυγή ενός άμεσου κινδύνου

Θυμηθείτε μια στιγμή το πρώτο lockdown. Η πολιτεία φαίνεται πως έδρασε γρήγορα και οι πολίτες πως τήρησαν σχεδόν στο απόλυτο τα μέτρα. Θυμηθείτε πόσο δυνατές ήταν τότε οι εικόνες από το Bergamo της Ιταλίας, με χιλιάδες κόσμου να θερίζονται από τον covid-19 και να θάβονται σε ομαδικούς τάφους. Φαίνεται πως ο φόβος για ανάλογες συνέπειες ήταν τόσο δυνατός, που η παραμονή στο σπίτι ήταν ο μόνος αξιόπιστος τρόπος να αποφύγουμε μια ανάλογη κατάσταση. Οι συνέπειες των μέτρων και της τήρησής τους τότε ήταν η σημαντική μείωση των κρουσμάτων. Ωστόσο, μια σειρά κακών χειρισμών γιγάντωσε τα νέα κύματα της πανδημίας.

 

Οι προειδοποιήσεις, οι απειλές και η βία δεν είναι λύση

“Το κάπνισμα βλάπτει σοβαρά την υγεία” ακούει ο καπνιστής και δεν του καίγεται καρφί. Και δικαίως, αφού οι “απειλές” αυτές είναι τόσο καθυστερημένες και πιθανολογικές (δηλ. δεν αποτελούν βεβαιότητα), που δεν είναι ικανές να μειώσουν την κακή του συνήθεια. Έτσι και με τον κορωνοϊό, κάποια στιγμή εξοικειωθήκαμε με τα πιθανά αρνητικά ενδεχόμενα και όπως ήταν φυσικό προσπαθήσαμε να ζήσουμε και πάλι.

Τα πολύμηνα lockdown και κάποιοι άστοχοι χειρισμοί της πολιτείας, δε θα μπορούσαν να έχουν άλλο αποτέλεσμα από την αναζήτηση διεξόδων. Κλεισμένοι μήνες σε τέσσερις τοίχους, όταν έχουμε να διαλέξουμε ανάμεσα στην ψυχική μας υγεία και σε μια ενδεχόμενη μόλυνση, η επιλογή δεν είναι δύσκολη. Όσοι άνθρωποι δε βρίσκονταν σε σπίτια έκαναν βόλτες στην ύπαιθρο ή έβλεπαν τους φίλους τους σε εξωτερικούς χώρους. Η απάντηση της πολιτείας σε αυτές τις ανθρώπινες ανάγκες ήταν η βία και η κατάχρηση εξουσίας. Μια τέτοια κίνηση, όχι μόνο δε βοηθά στην τήρηση των μέτρων, αλλά δυστυχώς γεννά ακόμη περισσότερη βία.

 

Η αξιοπιστία της πηγής

Δεν ακολουθούμε τους κανόνες οποιασδήποτε πηγής. Το ιστορικό των εμπειριών μας και οι τρέχουσες συνθήκες είναι που θα καθορίσουν αν θα τηρήσουμε έναν κανόνα ή όχι. Τείνουμε να ακολουθούμε τις συμβουλές ενός γιατρού που θα μας δείξει τις εξετάσεις, θα μας εξηγήσει τις εναλλακτικές και τους κινδύνους, θα μας μιλήσει για τις πιθανότητες επιτυχίας, και ούτω καθεξής. Αντίθετα, τείνουμε να μην πιστεύουμε ένα φίλο που λέει συνέχεια ψέματα.

 

ο ΠΟΥ πρότεινε στις κυβερνήσεις να είναι ειλικρινείς, να αποφεύγουν τα ασαφή μηνύματα, να είναι συνεπείς στα λόγια τους, να συνομιλούν με τους πολίτες αντί να τους επιρρίπτουν ευθύνες, και άλλα

 

Στη χώρα μας δυστυχώς, ένας πολύ μεγάλος αριθμός πολιτών έχουν απογοητευτεί από την πολιτεία και το πολιτικό σύστημα. Δε μιλάω για μια συγκεκριμένη κυβέρνηση, αλλά για το σύνολο σχεδόν του πολιτικού κόσμου. Έτσι, όταν μια πηγή θεωρείται αναξιόπιστη, μειώνονται τραγικά και οι πιθανότητες να ακολουθήσουμε τις εντολές ή τις παραινέσεις της.

 

Ασαφή μηνύματα και το λάθος παράδειγμα

Το e-book Pandemic Fatigue του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας (ΠΟΥ) περιέχει μερικές εξαιρετικά εύστοχες παραινέσεις προς τις πολιτείες, για τη στάση και το λόγο τους απέναντι στον κόσμο. Οι προτάσεις του ΠΟΥ βασίζονται σε ευρήματα της ψυχολογίας και στοχεύουν στην πειθώ ως προς την τήρηση των μέτρων. Ο ΠΟΥ πρότεινε στις κυβερνήσεις να είναι ειλικρινείς, να αποφεύγουν τα ασαφή μηνύματα, να είναι συνεπείς στα λόγια τους, να συνομιλούν με τους πολίτες αντί να τους επιρρίπτουν ευθύνες, και άλλα.

Δυστυχώς, εκ του αποτελέσματος, φάνηκε πως δεν ακολουθήσαμε τις παραινέσεις αυτές. Το ρίξιμο ευθυνών στους πολίτες, τα αμφίσημα μηνύματα, η αδιαφάνεια, οι εμβολιασμοί εκτός σειράς, η καταπάτηση των μέτρων από εκπροσώπους της πολιτείας, κ.ά., έδωσαν το λάθος παράδειγμα και κατέστρεψαν την αξιοπιστία της πηγής των αποφάσεων.

 

Άτομα που δεν πιστεύουν στον covid-19

Υπάρχουν, πράγματι, άνθρωποι που δεν πιστεύουν στην ύπαρξη της πανδημίας ή που βλέπουν μια μεγάλη συνωμοσία πίσω από τη χρήση της μάσκας ή του self-test. Πρόκειται για άτομα που οι εμπειρίες τους διαμόρφωσαν τέτοιου είδους τάσεις και που γενικά αναμένεται να μην τηρούν τα μέτρα. Με άλλα λόγια, τα άτομα αυτά δεν είναι ψεκασμένα, βλαμμένα, παραπλανημένα, ή όποια άλλη ανόητη εσωτερική απόδοση μπορούμε να κάνουμε – είναι απλώς προϊόντα των συνθηκών.

Ένας από τους πολλούς λόγους θεμελίωσης μιας τέτοιας στάσης είναι και η απογοήτευση από την πολιτεία. Άνθρωποι που την τελευταία δεκαετία βλέπουν την πολιτεία να στρέφεται με διάφορους τρόπους εναντίον τους, δεν είναι και τόσο παράλογο να εκλαμβάνουν κάθε της κίνηση ως μια ενδεχόμενη απειλή. Μια ιδιαίτερη περίπτωση είναι και η αμφιλεγόμενη τάση πολλών ανθρώπων να παρακολουθούν εκδηλώσεις της θρησκείας τους, οι οποίες – ισχυρίζονται – είναι άτρωτες στον κορωνοϊό.

 

Επίλογος

Υπάρχουν τόσοι πολλοί λόγοι που επηρεάζουν τη στάση μας ως προς τα μέτρα, που αμφιβάλλω πως τους κάλυψα όλους. Στόχος του άρθρου δεν ήταν να βρούμε ποιος φταίει για την πανδημία ή να κάνουμε μια πολιτική ανάλυση, αλλά να συζητήσουμε κάποιους παράγοντες που εξηγούν την τήρηση ή μη τήρηση των μέτρων από τη σκοπιά της ψυχολογίας και της επιστήμης της συμπεριφοράς. Διάλεξα να σταθώ περισσότερο στις αλληλεπιδράσεις των πολιτών με την πολιτεία, που πιστεύω πως εξηγούν σε μεγάλο βαθμό την κατάσταση.

Η Αυστραλία, για παράδειγμα, εφάρμοσε από πολύ νωρίς ένα εξαιρετικά σκληρό lockdown, μαζικά τεστ και 15ήμερες καραντίνες σε όσους έμπαιναν στη χώρα. Η πολιτεία έδρασε με ακρίβεια και διαφάνεια, έδωσε σαφή μηνύματα, άκουσε τους επιστήμονες, θεμελίωσε εμπιστοσύνη στους πολίτες, και τελικά κατόρθωσε να έχει σχεδόν εξαλείψει τα κρούσματα ήδη από τον Αύγουστο.

Κοινοποιηση

Share on facebook
Share on linkedin
Share on email

Διαβάστε Ακόμα

Αθηνά Δεσύπρη

Ο πόνος μας κάνει δυνατότερους – αλλά με τι κόστος;

Ακούμε συχνά πως ο ψυχικός πόνος, η τιμωρία και τα τραυματικά γεγονότα μπορούν να μας σκληραγωγήσουν και να μας κάνουν δυνατότερους. Ωστόσο αυτό συνοδεύεται από σημαντικό κόστος για την ψυχική μας υγεία. Με ποιον άλλο τρόπο μπορούμε να γίνουμε δυνατότεροι χωρίς τις παράπλευρες απώλειες ενός τραύματος;

Γιάννης Μπαμπαλούκας

Τι είναι ο εαυτός

Η προσωπικότητα της κωφής και τυφλής Hellen Keller μάς εμπνέει να καταλάβουμε την έννοια του εαυτού. Σπουδαίο ρόλο σε αυτό παίζει η λεκτική μας συμπεριφορά.

Αθηνά Δεσύπρη

No means no: η σεξουαλική συγκατάθεση δεν είναι γκρίζα ζώνη

1 στις 3 γυναίκες έχουν πέσει θύματα σεξουαλικής βίας. Γιατί η σεξουαλική παρενόχληση είναι τόσο συχνό φαινόμενο και παράγοντες τη θεμελιώνουν; Σε κάθε περίπτωση, η συγκατάθεση είναι απαραίτητη σε κάθε βήμα της σεξουαλικής πράξης.

Γιάννης Μπαμπαλούκας

Ζώδια: γιατί πιστεύουμε βλακείες

Αναλύουμε τους παράγοντες που θεμελιώνουν την πίστη μας στα ζώδια. Πρόκειται για τρεις μεγάλες κατηγορίες: τους κοινωνικούς παράγοντες, τις απαντήσεις σε υπαρξιακά ερωτήματα, και αυτό που ονομάζω το “φαινόμενο του κόκκινου βιβλίου”.

Θεμιστοκλής Γεραμούτσος

Γιατί υπάρχουν άνθρωποι που δεν πιστεύουν στον κορωνοϊό;

Ακόμα και μετά από όλα αυτά που έχουμε ζήσει, υπάρχουν άνθρωποι που δεν πιστεύουν στην ύπαρξη του covid-19. Με αφορμή αυτό το γεγονός, αναλύουμε την τάση των ανθρώπων να πιστεύουν σε θερίες συνωμοσίας και τους λόγους για τους οποίους αναπτύσσεται μια τέτοια πίστη.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *