Menu Close

Η ομοφοβία ως μάσκα της σεξουαλικότητας

Μόλις λίγες μέρες πριν, τα media πλημμύρισαν με λεπτομέρειες του Ούγγρου ευρωβουλευτή, Jozsef Szajer, που συμμετείχε σε gay όργιο 25 ανδρών στις Βρυξέλλες, το οποίο διαλύθηκε έπειτα από έφοδο των Αρχών. Ο ευρωβουλευτής, που αρχικά προσπάθησε να δραπετεύσει, κατηγορείται για παραβίαση των όρων της καραντίνας και για κατοχή ναρκωτικών, καθώς στην τσάντα του βρέθηκαν παράνομα ψυχοδιεγερτικά χάπια.

Η φαινομενική παραδοξότητα της υπόθεσης όμως, δεν εξαντλείται στο ότι – ακόμα ένα – πολιτικό πρόσωπο δεν τηρεί τα μέτρα περιορισμού της πανδημίας, αλλά στο ότι ο Jozsef Szajer αποτελεί υψηλόβαθμο στέλεχος του ακροδεξιού κόμματος που κυβερνά την Ουγγαρία, έχει υπάρξει σφοδρά πολέμιος των δικαιωμάτων της ΛΟΑΤΚΙ κοινότητας και υπέρμαχος οπισθοδρομικών αλλαγών του Συντάγματος της χώρας του. Ο δημόσιος λόγος του ως πολιτευομένου επικοινωνούσε πάντοτε βαθιά συντηρητικά αφηγήματα για τις ανθρώπινες σχέσεις, καθώς και την αποστροφή του για την ομοφυλοφιλία και τους λοιπούς σεξουαλικούς προσανατολισμούς.

Αυτός λοιπόν , ο σθεναρός «εχθρός» της ομοφυλοφιλίας «τσακώθηκε» να επιδίδεται σε σεξουαλικές δράσεις με άτομα του ίδιου φύλου.

Οι αιτιολογήσεις αυτής της παραδοξότητας που ξεκίνησαν αμέσως, ήταν πάνω κάτω αναμενόμενες: ο ευρωβουλευτής φερόταν έτσι όλα αυτά τα χρόνια για ψηφοθηρικούς λόγους, για να αυξήσει τη δημοφιλία του ή επειδή είναι υποκριτής.

Και παρόλο που ενυπάρχει ένας πυρήνας αλήθειας στο ότι, πράγματι, ενδεχομένως να είχε ψηφοθηρικό αποτέλεσμα για τον Szajer να αυτοπαρουσιάζεται ως αντίπαλο δέος στην επέλαση των ασύδοτων ΛΟΑΤΚΙ, η ερμηνεία αυτή δεν μας εξηγεί γιατί αυτό το μοντέλο «κρυφτού» το συναντάμε τόσο συχνά και σε άτομα που δεν πολιτεύτηκαν ποτέ, ούτε διεκδίκησαν δημόσιο βήμα: για ψηφοθηρικούς λόγους φερόταν αντίστοιχα και ο συγχωριανός μας ή ο παλιός μας συμμαθητής;

θα στρέψουμε την προσοχή μας στη σύγκρουση που αναδύεται στο άτομο όταν η σεξουαλική του συμπεριφορά ενώ τιμωρείται, την ίδια στιγμή ενισχύεται

Επίσης, ακόμα και εάν το μοτίβο της συμπεριφοράς του μπορεί να χαρακτηριστεί υποκριτικό, οι ίδιες οι δράσεις του δεν πηγάζουν από την υποκρισία του. Η απόδοση της συμπεριφοράς στην υποκρισία ή σε άλλα χαρακτηριστικά της προσωπικότητας ενός ατόμου είναι μια συνήθης ερμηνευτική τάση πολλών, όταν ψάχνουν μια γρήγορη «ταμπέλα» επεξήγησης, η οποία όμως δε μας βοηθά να κατανοήσουμε καλύτερα πώς το άτομο κατέληξε να φέρεται με το συγκεκριμένο τρόπο, ούτε τι πρέπει να ρυθμίσουμε ώστε να βλέπουμε λιγότερο κόσμο να φέρεται αντίστοιχα.

Πώς μπορούμε να προσεγγίσουμε τέτοιου είδους παραδοξότητες;

Καταρχάς, πρέπει πάντοτε να θυμόμαστε πως ο καθορισμός της συμπεριφοράς είναι μακροπρόθεσμη υπόθεση. Ακριβώς επειδή τα υπεύθυνα γεγονότα για τη διαμόρφωση και τη θεμελίωση των δράσεων δε διακρίνονται πάντα όταν παρατηρούμε για μικρό χρονικό διάστημα την αλληλεπίδραση ενός ανθρώπου  με τις συνθήκες στις οποίες γαλουχήθηκε, ανατράφηκε και τα πλαίσια μέσα στα οποία κοινωνικοποιήθηκε, έχουμε συχνά την τάση να ψάχνουμε για μια αιτιολογία παρούσα στο τώρα («Ο τύπος είναι υποκριτής!»). Για να είναι όμως μία επιστήμη της συμπεριφοράς πραγματικά ωφέλιμη και ακριβής, έχει χρέος να εξετάζει μακροπρόθεσμα το εκτεταμένο ιστορικό δημιουργίας της ομοφοβικής συμπεριφοράς, όπως επίσης να παρέχει και μία πραγματιστική εξήγηση αναφορικά με τη λειτουργικότητα της ακραίας ομοφοβικής συμπεριφοράς για ένα ομοφυλόφιλο υποκείμενο.

Ίσως λοιπόν, αντί να μιλάμε για δημοφιλία και υποκρισία, αξίζει να στρέψουμε την προσοχή μας στη σύγκρουση που αναδύεται στο άτομο όταν η σεξουαλική του συμπεριφορά ενώ «τιμωρείται» (παράγει δηλαδή δυσάρεστες συνέπειες), την ίδια στιγμή ενισχύεται, προκαλώντας ηδονή και ευχαρίστηση!

η σεξουαλική συμπεριφορά προς άλλους άνδρες αποτελεί ταυτόχρονα τιμωρητική συνθήκη, αλλά και πλαίσιο παραγωγής ευχαρίστησης

Κακά τα ψέματα: δε μεγαλώσαμε όλοι στη συμπεριληπτική οπτική του 21ου αιώνα, ούτε σε προοδευτικά κι ανοιχτόμυαλα πλαίσια. Και για την επιστημονική προσέγγιση της Ανάλυσης Συμπεριφοράς, τα ερεθίσματα και τα γεγονότα τα οποία μας διαμορφώνουν και μας καθορίζουν είναι πανταχού και πάντοτε παρόντα! Οι κουβέντες στο μεσημεριανό τραπέζι, το πώς μιλάει ο παππούς όταν παρακολουθεί τηλεόραση, πώς οι αδερφές μας προτιμούσαν να βγαίνουν με τα «κακά αγόρια», η χλεύη και η περιθωριοποίηση που βλέπαμε να δέχεται ένα gay άτομο του κοντινού ή ευρύτερου περιγύρου, η κοροϊδία σε ένα ομοφυλόφιλο πρωταγωνιστή που απεικονίζει τη σεξουαλικότητά του ως καρικατούρα, ο θαυμασμός απέναντι σε έναν «σωστό- παραδοσιακό άντρα», είναι ελάχιστα μόνο από τα συσσωρευτικά παραδείγματα ενός διττού τρόπου γαλούχησης: τιμωρίας του ομοφυλοφιλικού προσανατολισμού και παράλληλα, ενίσχυσης του προτύπου ενός ισχυρού, macho άνδρα.

Στο πλαίσιο ενός τέτοιου περιβάλλοντος, πώς αναμένουμε να αποκριθεί ένας άνδρας όταν αρχίζει να συνειδητοποιεί ότι ελκύεται από άτομα του ίδιου φύλου; Όταν τα όσα αισθάνεται και τα όσα ποθεί να κάνει έχουν συσχετισθεί με απειλές τιμωρίας, και άρα τα ίδια του τα συναισθήματα και η ίδια του η συμπεριφορά τον «θέτουν σε κίνδυνο» να περιθωριοποιηθεί, να στιγματιστεί, να χάσει την εύνοια και την εκτίμηση των αγαπημένων του προσώπων ή να χάσει τα ίδια πρόσωπα ολοσχερώς;

Στις περιπτώσεις αυτές, βλέπουμε να αναδύεται στα άτομα μια μορφή δυσεπίλυτης σύγκρουσης: η σεξουαλική συμπεριφορά προς άλλους άνδρες αποτελεί ταυτόχρονα τιμωρητική συνθήκη, αλλά και πλαίσιο παραγωγής ευχαρίστησης, ηδονής και βιολογικής ανακούφισης!

Και δεν αποτελεί μόνο η «ωμή» σεξουαλική συμπεριφορά συγκρουσιακό πλαίσιο, αλλά και όλα τα συνοδευτικά της γεγονότα! Το φλερτ, η προσέγγιση, τα αγγίγματα, τα τρυφερά λόγια, η διατύπωση των λέξεων «μου αρέσουν οι άνδρες/είμαι gay», ακόμα και η παρουσία ή θέα άλλων εμφανίσιμων ομοφυλοφίλων ή και εκείνα τα συναισθήματα της αναστάτωσης και του πόθου που βιώνει το άτομο στο σώμα του, όλα τα παραπάνω συσχετίζονται με την κατάσταση και καταλήγουν να αποτελούν και τα ίδια πλαίσια σύγκρουσης μεταξύ της τιμωρίας και της ενίσχυσης!

 

Ως αποτέλεσμα, οι ίδιες δράσεις παράγουν ταυτόχρονα θετική ενίσχυση και προειδοποιητικά σήματα για απειλές και τιμωρία. Έτσι, το εν λόγω άτομο ενδέχεται να βιώνει έντονα και μπερδεμένα συναισθήματα όποτε συμπεριφέρεται σεξουαλικά – τη μία στιγμή να νιώθει διέγερση και την αμέσως επόμενη, ντροπή ή ενοχές.

Είναι πολύ σημαντικό να διευκρινιστεί ότι, ενώ τα ανάμεικτα συναισθήματα προκαλούνται μέσα στο σώμα του, η σύγκρουση δε βρίσκεται «μέσα του». Η συγκρουσιακή κατάσταση δεν καθορίζει τη συμπεριφορά του σα μαριονέτα, ούτε συνιστά το υποθετικό προϊόν άυλων αιτιοαποδόσεων, όπως π.χ. του Ασυνειδήτου και του Υπερεγώ. Αντίθετα, η σύγκρουση είναι το αποτέλεσμα πολύ πραγματικών και φυσικών εμπειριών που εντοπίζονται στο ιστορικό του συγκεκριμένου άνδρα, εμπειριών και ερεθισμάτων που συνετέλεσαν στην διαμόρφωση μιας δυναμικά εξελισσόμενης «δύσκολης θέσης» μεταξύ ευχάριστων και δυσάρεστων συνεπειών που απορρέουν από την ίδια ακριβώς συμπεριφορά: τη σεξουαλικότητα προς άλλους άνδρες.

Πώς καταλήγουν όλα αυτά στην ομοφοβία;

Πειραματικά δεδομένα έχουν καταδείξει πως όταν τα άτομα περιέρχονται σε τέτοιου είδους αγχογόνες, συγκρουσιακές συνθήκες τείνουν να εμφανίζουν δράσεις που θα έχουν την κατάλληλη μορφή ώστε να τερματίσουν/επιλύσουν τη σύγκρουση και ως εκ τούτου, να ξεφύγουν από ενδεχόμενες τιμωρητικές συνέπειες.

Σε τέτοιες λοιπόν καταστάσεις, βλέπουμε συχνά την εμφάνιση διαφόρων «μηχανισμών άμυνας», δηλαδή, δράσεων που όταν  εκδηλώνονται προσφέρουν δύο σημαντικά οφέλη:

α. αποφυγή των απειλών που έχουν συσχετισθεί με την τιμωρημένη συμπεριφορά (και συνεπώς διαφυγή από τα άσχημα πράγματα που τυχόν θα συμβούν)

β. παραγωγή ανακούφισης και ασφάλειας, εφόσον οι τιμωρητικές πιθανότητες έχουν εξοστρακιστεί!

Στην παρούσα περίπτωση, ο άνδρας (είτε μπετατζής, είτε ευρωβουλευτής) ίσως αρχίσει να συμπεριφέρεται με τρόπους που απομακρύνουν τον κίνδυνο να τιμωρηθεί η σεξουαλική του συμπεριφορά: μπορεί να αρνείται κατηγορηματικά τα στοιχεία του εαυτού του που παραπέμπουν σε ομοφυλοφιλικά μοτίβα, μπορεί να προβάλλει τέτοια στοιχεία σε άλλους ανθρώπους, να αποφεύγει καταστάσεις που ίσως πυροδοτήσουν προβλήματα, να εκλογικεύει το τι βιώνει, αλλά τίποτα δεν τον προστατεύει τόσο ολοκληρωτικά, όσο το να επιδίδεται στο ακριβώς αντίθετο μοτίβο δράσης από αυτό που κινδυνεύει να τον στιγματίσει: την καταδίκη της ομοφυλοφιλίας.

Η ομοφοβία, σε αυτή τη μορφή της ακραίας άρνησης που ονομάζουμε «αντιθετικό σχηματισμό», προσφέρει την κάλυψη της πλήρους ασυμβατότητας με την τιμωρημένη ομοφυλοφιλία.

Το κυνήγι της ΛΟΑΤΚΙ κοινότητας, η αποστροφή απέναντί τους, η καλλιέργεια κοινωνικών αφηγημάτων που καλεί και άλλους συμπολίτες να τους περιθωριοποιήσουν, η στήριξη νομοσχεδίων που καθιστά αδύνατο το να παντρεύονται και να κάνουν οικογένεια, έχουν όλα μία λειτουργικότητα: είναι τόσο ασυμβίβαστα με την ομοφυλοφιλική συμπεριφορά που τερματίζουν τις απειλές που συσχετίζονται με αυτή, προσφέροντας ταυτόχρονη ανακούφιση και ασφάλεια στο υποκείμενο.

Είναι όλοι οι ομοφοβικοί κρυφά ομοφυλόφιλοι;

Σαφώς και όχι, κανένας δε θα μπορούσε να υποστηρίξει κάτι ανάλογο. Όπως και κανείς δεν ισχυρίζεται ότι απαρέγκλιτα, όλοι όσοι εκτέθηκαν σε συντηρητικά περιβάλλοντα, θα καταλήξουν μισαλλόδοξοι πολέμιοι της κοινωνικής προόδου (εάν φυσικά, μεσολάβησαν διαφορετικά, αντισταθμιστικής χροιάς ερεθίσματα).

Εάν αξίζει να κρατήσουμε κάτι από τη συλλογιστική της Ανάλυσης Συμπεριφοράς όταν μελετάμε περιπτώσεις μοτίβων που ανακύπτουν με στατιστική σημαντικότητα -όπως αυτού μεταξύ της ομοφοβίας και της ομοφυλοφιλίας- είναι η αποφυγή εύκολων αιτιοαποδόσεων («Ο Ούγγρος ευρωβουλευτής Szajer είναι υποκριτής!») και η διαρκής προσπάθεια να εμβαθύνουμε στις αιτίες προέλευσης της ομοφοβικής/ή και υποκριτικής συμπεριφοράς, προκειμένου να κατανοήσουμε ποιες συνθήκες οφείλουμε να αλλάξουμε, ώστε να αντιμετωπίζουμε μακροπρόθεσμα όλο και λιγότερους ανθρώπους που ντρέπονται για το τι νιώθουν ή κρύβονται αιώνια ώστε να παραμείνουν ασφαλείς από απειλές.

Διαβάστε Ακόμη:

Σχολιάστε