Ψυχολογία: Η επιστήμη της Συμπεριφοράς

Ψυχολογία: Η επιστήμη της Συμπεριφοράς

ocd
Γιάννης Μπαμπαλούκας

Γιάννης Μπαμπαλούκας

Παράλογες συμπεριφορές;

Φανταστείτε ένα κοπάδι με γαζέλες που κάθε πρωί πηγαίνουν να πιουν νερό από μια λίμνη ανάμεσα σε καταπράσινα δέντρα. Είναι μια λίμνη με κροκόδειλους. Το κοπάδι κινείται γεμάτο ενθουσιασμό στην αρχή, και με όλο και μεγαλύτερη προσοχή καθώς πλησιάζει προς τη λίμνη. Οι τελευταίες γαζέλες έχουν σκύψει και πίνουν βιαστικά νερό, κι είναι εκείνη ακριβώς η στιγμή που δέχονται την επίθεση των κροκόδειλων. Παρότι τα περισσότερα μέλη του κοπαδιού βγαίνουν αλώβητα, κάθε μέρα ένα από αυτά μοιραία τρώγεται από τους θηρευτές. Ίσως να χαρακτηρίζαμε μια τέτοια συμπεριφορά παράδοξη, παράλογη, εμμονική, ενώ ένας hardcore ψυχολόγος ίσως να την απέδιδε σε κάποιας μορφής ψυχοπαθολογία.

Φανταστείτε τώρα μια γυναίκα που, κάθε φορά που πρόκειται να βγει απ’ το σπίτι της, ελέγχει αν έχει κλείσει το θερμοσίφωνα, τον ανεμιστήρα, το φούρνο, την τοστιέρα, την τηλεόραση και το ραδιόφωνο. Αυτή η ιεροτελεστία επαναλαμβάνεται με την ίδια σειρά βημάτων, για τρεις φορές. Το αποτέλεσμα είναι να φτάνει συχνά αργοπορημένη στη δουλειά της και να ακούει το κατσάδιασμα του αφεντικού. Θα έλεγε κανείς πως η γυναίκα αυτή είναι άρρωστη, και πιθανότατα θα απέδιδε την ιεροτελεστία της στην ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή.

 

η συμπεριφορά βγάζει πάντοτε νόημα, αρκεί να ξέρουμε που να κοιτάξουμε

 

Η εξήγηση

Πολλές συμπεριφορές όπως αυτές που αναφέραμε πιο πάνω, αν τις δούμε αποκομμένες από το γενικότερο πλαίσιο και το ιστορικό εμπειριών των ατόμων που τις εκδηλώνουν, φαίνονται πράγματι παράξενες και παθολογικές. Ωστόσο, με μια πιο προσεκτική ματιά στο τρέχον πλαίσιο και τις εμπειρίες τους, αποκαλύπτονται πληροφορίες που μας οδηγούν σε εντελώς διαφορετικά συμπεράσματα.

Πάρτε, για παράδειγμα, το κοπάδι που επιστρέφει συνέχεια στη λίμνη με τους κροκόδειλους. Στην πραγματικότητα, η λίμνη αυτή είναι η μοναδική σε ακτίνα πολλών χιλιάδων χιλιομέτρων, μέσα σε μια ατέλειωτη έρημο. Τα μέλη του κοπαδιού ρισκάρουν τη ζωή τους όχι λόγω μιας ακατανόητης εμμονής, αλλά γιατί στο περιβάλλον τους αυτή η λίμνη είναι η μόνη ευκαιρία για να πιουν νερό. Οι κροκόδειλοι είναι ένας μεγάλος κίνδυνος, αλλά η στέρηση του νερού τον ξεπερνά.

Η δε γυναίκα που χαρακτηρίσαμε ως ψυχαναγκαστική, έχει επίσης ένα ιστορικό εμπειριών που αν το κοιτάξουμε προσεκτικά, οι παράξενες ιεροτελεστίες της βγάζουν νόημα. Συγκεκριμένα, το προηγούμενο αφεντικό στη δουλειά της, της έκανε τη ζωή πολύ δύσκολη. Ήταν αναγκασμένη να υπομένει προσβολές, αγγαρείες και σεξουαλική παρενόχληση. Επρόκειτο, δηλαδή, για μια ανυπόφορη κατάσταση, από την οποία ήθελε μα δε μπορούσε να αποδράσει. Έτσι, άρχισε να αναπτύσσει στερεοτυπικές ιεροτελεστίες όπως αυτή που περιγράφηκε πιο πάνω, που καθυστερούσαν για λίγο τα όσα επώδυνα βίωνε στη δουλειά της. Και παρόλο που το αφεντικό της εξαγριωνόταν από την καθυστέρηση, φαίνεται πως αυτή η προσωρινή αναβολή του μαρτυρίου της είχε μεγαλύτερη σημασία. Εξάλλου, ζούσε μια κόλαση πολύ πριν αρχίσει να καθυστερεί στη δουλειά.

 

οι δράσεις μας είναι ό,τι καλύτερο έχουμε μάθει να κάνουμε

 

Μάλιστα, ακόμα κι όταν άλλαξε το αφεντικό στη δουλειά της, οι καταναγκασμοί δε σταμάτησαν. Συνεχίστηκαν για πολύ καιρό μετά, ακριβώς γιατί κάποτε ήταν αποτελεσματικοί. Και παρότι το καινούργιο αφεντικό δεν είχε καμία σχέση με το προηγούμενο, είχε ήδη θεμελιωθεί μια συμπεριφορά που κάποτε της πρόσφερε έστω και μια προσωρινή ασφάλεια από τα επώδυνα γεγονότα στη δουλειά της. Ακόμα κι όταν η απειλή δεν ήταν πια εκεί, εκείνη συνέχισε να αναζητά ασφάλεια στις ιεροτελεστίες.

Να σημειωθεί, βέβαια, πως αν ρωτούσαμε την ίδια, είναι πολύ πιθανό να μην είχε καταλάβει τους λόγους που εκδήλωνε αυτή την ιεροτελεστία. Δεν είναι πάντοτε εύκολο να αντιλαμβανόμαστε τις πραγματικές αιτίες της συμπεριφοράς μας. Συχνά είναι πιο βολικό να την αποδίδουμε απλώς σε κάποια υποθετική οντότητα, όπως το υποσυνείδητο. Άλλοτε, απλώς δηλώνουμε την άγνοιά μας, ονομάζοντας την εκάστοτε συμπεριφορά «παράλογη».

 

Η συμπεριφορά βγάζει νόημα

Την επόμενη φορά που θα δείτε μια φαινομενικά παράδοξη, παράλογη ή ακατανόητη συμπεριφορά, μη βιαστείτε να τη χαρακτηρίσετε ως τέτοια. Αν κοιτάξετε προσεκτικά στο ιστορικό του ατόμου και στις τρέχουσες περιστάσεις, ίσως ανακαλύψετε γιατί δρα ή σκέφτεται μ’ αυτό τον τρόπο. Πιθανότατα θα δείτε πως αυτές οι δράσεις του, επιφέρουν κάτι σημαντικό. Εξίσου πιθανό να διαπιστώσετε πως με τον τρόπο αυτό γλιτώνει από κάτι δυσάρεστο ή έστω κερδίζει μια μικρή πίστωση χρόνου. Η συμπεριφορά βγάζει πάντοτε νόημα, αρκεί να ξέρουμε που να κοιτάξουμε.

Μη βιαστείτε να κατηγορήσετε ένα άτομο για τις συμπεριφορές του. Οι δράσεις μας είναι ό,τι καλύτερο έχουμε μάθει να κάνουμε σε ένα δεδομένο πλαίσιο με ένα δεδομένο ιστορικό εμπειριών. Αν θέλετε να αλλάξετε μια δράση, μένει να ανιχνεύσετε τι είναι αυτό που επιφέρει ή τι είναι αυτό που τερματίζει, και να βοηθήσετε το άτομο αυτό να εκδηλώσει μια εναλλακτική δράση με την ίδια λειτουργία. Μια δράση που θα συμφέρει περισσότερο και εκείνο και εσάς.

Κοινοποιηση

Share on facebook
Share on linkedin
Share on email

Διαβάστε Ακόμα

Αθηνά Δεσύπρη

Ο πόνος μας κάνει δυνατότερους – αλλά με τι κόστος;

Ακούμε συχνά πως ο ψυχικός πόνος, η τιμωρία και τα τραυματικά γεγονότα μπορούν να μας σκληραγωγήσουν και να μας κάνουν δυνατότερους. Ωστόσο αυτό συνοδεύεται από σημαντικό κόστος για την ψυχική μας υγεία. Με ποιον άλλο τρόπο μπορούμε να γίνουμε δυνατότεροι χωρίς τις παράπλευρες απώλειες ενός τραύματος;

Γιάννης Μπαμπαλούκας

Τήρηση των μέτρων: μια ψυχολογική ανάλυση

Ποιοι ψυχολογικοί μηχανισμοί θεμελιώνουν την τάση μας να τηρούμε τα μέτρα για τον κορωνοϊό (covid-19); Ποιος είναι ο ρόλος των χειρισμών της πολιτείας και πως χτίζεται ο σεβασμός στους κανόνες και τις παραινέσεις της;

Γιάννης Μπαμπαλούκας

Τι είναι ο εαυτός

Η προσωπικότητα της κωφής και τυφλής Hellen Keller μάς εμπνέει να καταλάβουμε την έννοια του εαυτού. Σπουδαίο ρόλο σε αυτό παίζει η λεκτική μας συμπεριφορά.

Αθηνά Δεσύπρη

No means no: η σεξουαλική συγκατάθεση δεν είναι γκρίζα ζώνη

1 στις 3 γυναίκες έχουν πέσει θύματα σεξουαλικής βίας. Γιατί η σεξουαλική παρενόχληση είναι τόσο συχνό φαινόμενο και παράγοντες τη θεμελιώνουν; Σε κάθε περίπτωση, η συγκατάθεση είναι απαραίτητη σε κάθε βήμα της σεξουαλικής πράξης.

Γιάννης Μπαμπαλούκας

Ζώδια: γιατί πιστεύουμε βλακείες

Αναλύουμε τους παράγοντες που θεμελιώνουν την πίστη μας στα ζώδια. Πρόκειται για τρεις μεγάλες κατηγορίες: τους κοινωνικούς παράγοντες, τις απαντήσεις σε υπαρξιακά ερωτήματα, και αυτό που ονομάζω το “φαινόμενο του κόκκινου βιβλίου”.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *