Ψυχολογία: Η επιστήμη της Συμπεριφοράς

Ψυχολογία: Η επιστήμη της Συμπεριφοράς

pexels-nathan-cowley-897817
Αθηνά Δεσύπρη

Αθηνά Δεσύπρη

Ο πόνος μας κάνει δυνατότερους – αλλά με τι κόστος;

Από τις εμπειρίες μας, τις διδαχές μας και την καθημερινή μας επαφή με τον κόσμο προκύπτει πως ένα από τα κοινά σημεία που μοιραζόμαστε είναι το πώς οι δυσκολίες μας κάνουν καλύτερους. Οι φορές που στριμωχτήκαμε να παραδώσουμε ένα έργο στην προθεσμία του, οι στιγμές που οι σχέσεις μας βάλτωναν και έπρεπε να προσπαθήσουμε περισσότερο, οι μέρες που δε στεκόμασταν αποτελεσματικοί ή παραγωγικοί ή αποδοτικοί – ήταν όλες, τελικά, συνθήκες που μας έκαναν σοφότερους αναφορικά με τον εαυτό μας και τα όριά του.

«Ό,τι δε σε σκοτώνει, σε κάνει πιο δυνατό», σωστά;

Στο πλαίσιο αυτού του ρεύματος, επικυριάρχησε η συλλογιστική πως όταν δεχόμαστε τιμωρία ως συνέπεια των δράσεών μας, αυτό είναι για το καλό μας: ο πόνος, τα τραύματα, η στέρηση, η απώλεια, τα σκληρά περιβάλλοντα, οι άνθρωποι που θα ασκήσουν εξαναγκαστικό έλεγχο πάνω στη συμπεριφορά μας, θα είναι όλα ερεθίσματα που θα κεντρίσουν νέες πτυχές του εαυτού μας, κάνοντάς μας δυνατότερους και πιο ανθεκτικούς ψυχικά.

 

οι παράπλευρες απώλειες που ελλοχεύουν μέσω τιμωρίας δεν υποσκελίζονται

 

Και αυτό δεν είναι ολοκληρωτικά ψέμα: όντως, δύσκολες καταστάσεις, δυσάρεστα, επώδυνα και ενοχλητικά γεγονότα που καλούμαστε να αντιμετωπίσουμε, διαμορφώνουν τις συνθήκες έτσι, ώστε να δρούμε καινοτόμα προκειμένου να τα ξεπεράσουμε. Η ανάγκη να τερματίσουμε τον πόνο που βιώνουμε προξενεί νέα ρεπερτόρια δράσεων και η αίσθηση που επικρατεί όταν πλέον τα αφήνουμε πίσω μας, είναι η αίσθηση του ότι παλέψαμε και βγήκαμε νικητές. Εάν βέβαια βγούμε νικητές…

 

Το κόστος

Γιατί ένα από τα μεγαλύτερα ρίσκα όταν να χρησιμοποιούμε την τιμωρία ως ρυθμιστική συνθήκη των συμπεριφορών των άλλων είναι η πιθανότητα εκείνοι να μην «επιβιώσουν» από αυτή ή, καλύτερα, να απομείνουν με δυσλειτουργικά μοτίβα ανταπόκρισης στον μη-διαχειρίσιμο πόνο. Γνωρίζουμε πια, με ερευνητικά δεδομένα, πως πίσω από τις αγχώδεις διαταραχές, πίσω από τις καταθλιπτικές εκδηλώσεις, πίσω από τις κοινωνικές φοβίες, τις εξαρτήσεις και τους εθισμούς, αλλά και πίσω από εκείνους που αποστρέφονται το διάβασμα, αποφεύγουν νέες ευκαιρίες καριέρας όπου θα εκτεθούν σε αλλαγές, απομακρύνονται από την ανθρώπινη επαφή, απομονώνονται από τον κοινωνικό ιστό, δυσκολεύονται να συνάψουν σχέσεις με νόημα κι αξία – πίσω από όλα αυτά, ενυπάρχει πάντοτε το κοινό στοιχείο τιμωρητικών, δυσάρεστων γεγονότων που δημιούργησαν τα τραύματα και καθόρισαν τις ανάλογες συμπεριφορές απόκρισης σε αυτά.

 

ο πόνος της τιμωρίας δεν είναι μονόδρομος για να γίνουμε καλύτεροι, παραγωγικότεροι, δημιουργικότεροι

 

Οι παράπλευρες απώλειες που ελλοχεύουν μέσω τιμωρίας δεν υποσκελίζονται. Το να προσπαθούμε να κάνουμε τους γύρω μας δυνατότερους και ανθεκτικότερους στη ματαίωση, αλλά στην πορεία, να δημιουργούμε περισσότερα προβλήματα από όσα είχαμε αρχικά να αντιμετωπίσουμε, δεν παραβλέπεται. Και στην τελική, εάν υπήρχε εναλλακτικός δρόμος, λιγότερο επίφοβος, δε θα άξιζε να τον δοκιμάσουμε – ακόμα κι αν απαιτούσε περισσότερη προσπάθεια εκ μέρους μας;

 

Η δύναμη της εξάλειψης των δράσεων

 

 

Δεν είναι μόνο η τιμωρία που μας βγάζει από τα στεγανά μας: είναι και η εξάλειψη. Στην Ανάλυση Συμπεριφοράς, αυτές οι δύο συνθήκες είναι διακριτά διαφορετικές: ενώ στην τιμωρία υπάρχει πάντα κάτι άσχημο που ακολουθεί τη συμπεριφορά μας (ή κάτι εξίσου δυσάρεστο, όπως το να μας αφαιρείται κάτι αγαπημένο), στην εξάλειψη, η συμπεριφορά που εκδηλώναμε συνήθως και είχε επιθυμητά αποτελέσματα, τώρα δεν τα έχει πια.

Στη διαδικασία της εξάλειψης, οι δράσεις των ανθρώπων δεν ενισχύονται πλέον∙ χωρίς αυτό να επιφορτίζεται με κάτι επιπρόσθετα επώδυνο. Η συμπεριφορά μας, όταν είναι στερεοτυπική, χωρίς έμπνευση, χωρίς πρωτοτυπία, μη- επιθυμητή κοινωνικά «χτυπάει τοίχο»: αλλά, ενώ στην τιμωρία αυτό συνοδεύεται με αποτρεπτικές και πολύ δυσάρεστες ακολουθίες, στην εξάλειψη, ο Άλλος (αντί να τιμωρήσει) καταδεικνύει πως αυτό που του παρουσιάσαμε δεν μπορεί να παραγάγει ενίσχυση σε αυτή του τη μορφή και παράλληλα, υποδεικνύει/ επισημαίνει/εκμαιεύει/διαμορφώνει ενεργά τα κατευθυντήρια στοιχεία που είναι απαραίτητα ως κριτήριο για να επιτευχθεί τελικά το επιδιωκόμενο αποτέλεσμα!

Ο πόνος της τιμωρίας δεν είναι μονόδρομος για να γίνουμε καλύτεροι, παραγωγικότεροι, δημιουργικότεροι! Οι φάσεις όπου τα προϊόντα της συμπεριφοράς μας απλά «δεν ήταν αρκετά» ρυθμίζουν αντίστοιχα τη μεταβλητότητα μας, την πρωτοπορία και τις ρηξικέλευθες ιδέες. Η εξάλειψη μας εκθέτει κι αυτή με τη σειρά της σε συνθήκες όπου πρέπει να ξεπεραστούν εμπόδια, άρα μας καλεί να γίνουμε πιο επινοητικοί, πιο δυναμικοί, πιο επιτελεστικοί. Ένα πλαίσιο όπου απαιτεί από εμάς περισσότερα, συνιστά ένα πλαίσιο που μας διαμορφώνει πιο επίμονους και πιο εφευρετικούς, γλιτώνοντάς μας συγχρόνως από όλο τον πόνο, τη χλεύη και το μένος που παραδοσιακά χρησιμοποιούσαμε ώστε να «εκβιάσουμε» τέτοιου είδους ανθεκτικότερα μοτίβα στους άλλους. Δεν είναι και λίγο, έτσι;

 

Η αισθητικοποίηση της τιμωρίας και “η στιγμή του Φοίνικα” [the Phoenix moment]

Ένας εργαζόμενος που εξευτελίζεται κι από τότε αποφασίζει να βάλει τα δυνατά του για να ανελιχθεί κοινωνικο-οικονομικά. Μία γυναίκα που πέφτει θύμα βιασμού και όταν διαχειρίζεται το τραύμα της, γίνεται ο δυνατότερος εαυτός της. Ένα άτομο της ΛΟΑΤΚΙ+ κοινότητας που δέχεται εκφοβιστική επίθεση στο δρόμο και αφιερώνει τη ζωή του μετέπειτα στο ακτιβιστικό κίνημα.

Όλα τα παραπάνω μπορεί να είναι αληθινά, πραγματικά συμβάντα στις ζωές κάποιων: αλλά εάν αυτές είναι οι μόνες ιστορίες που έρχονται στο φως, εάν είναι οι γραμμές του δημοσίου και ιδιωτικού διαλόγου που επηρεάζουν τις αναπαραστάσεις και τις πεποιθήσεις μας για το τι πρέπει να προηγηθεί ώστε να γίνουμε καλύτεροι, τότε κινδυνεύουμε να κανονικοποιήσουμε την τιμωρία ως απαραίτητη συνθήκη προς την προσωπική μας εξέλιξη. Είναι σα να θέτουμε πάντοτε τον πόνο, την οδύνη και την κακοποίηση ως αναπόδραστο σκαλί προς την «επιτυχία». Είναι ο λόγος που φυσικοποιήσαμε τη σκληρότητα και την αυστηρότητα στην εκπαίδευση κάθε είδους : «μα μόνο έτσι θα μάθει…», «έτσι είναι το θέατρο/ έτσι είναι ο χώρος της μόδας!», «θα χρειαστείς γερό στομάχι, μην κάνεις έτσι από τώρα!».

Σπρώχνουμε τους γύρω μας στα όριά τους για το καλό τους, για να μάθουν πειθαρχία, να αποκτήσουν αυτοέλεγχο, να γνωρίσουν το ναδίρ τους, να μάθουν από τον πόνο (εάν δεν τσακιστούν ολοκληρωτικά από το βάρος του), να βγουν νικητές των δυσκολιών, ενώ την ίδια στιγμή, υπάρχουν εναλλακτικοί δρόμοι, εξίσου αποτελεσματικοί, ώστε να συμβάλλουμε στην κατάκτηση ανθεκτικότερων ρεπερτορίων συμπεριφοράς, δίχως να ρισκάρουμε την απορρύθμιση κι αποσταθεροποίηση τους, δίχως να τιμωρούμε όσα εμείς ή η ευρύτερη ορίζει ως μη-επιθυμητά και κυρίως, δίχως να τους διδάσκουμε (έστω και αθέλητα) πως ο δρόμος της αναγέννησής τους ως Φοίνικες – θριαμβευτές περνάει απαρέγκλιτα από οδυνηρά σοκαριστικές εμπειρίες.

Κοινοποιηση

Share on facebook
Share on linkedin
Share on email

Διαβάστε Ακόμα

Γιάννης Μπαμπαλούκας

Τήρηση των μέτρων: μια ψυχολογική ανάλυση

Ποιοι ψυχολογικοί μηχανισμοί θεμελιώνουν την τάση μας να τηρούμε τα μέτρα για τον κορωνοϊό (covid-19); Ποιος είναι ο ρόλος των χειρισμών της πολιτείας και πως χτίζεται ο σεβασμός στους κανόνες και τις παραινέσεις της;

Γιάννης Μπαμπαλούκας

Τι είναι ο εαυτός

Η προσωπικότητα της κωφής και τυφλής Hellen Keller μάς εμπνέει να καταλάβουμε την έννοια του εαυτού. Σπουδαίο ρόλο σε αυτό παίζει η λεκτική μας συμπεριφορά.

Αθηνά Δεσύπρη

No means no: η σεξουαλική συγκατάθεση δεν είναι γκρίζα ζώνη

1 στις 3 γυναίκες έχουν πέσει θύματα σεξουαλικής βίας. Γιατί η σεξουαλική παρενόχληση είναι τόσο συχνό φαινόμενο και παράγοντες τη θεμελιώνουν; Σε κάθε περίπτωση, η συγκατάθεση είναι απαραίτητη σε κάθε βήμα της σεξουαλικής πράξης.

Γιάννης Μπαμπαλούκας

Ζώδια: γιατί πιστεύουμε βλακείες

Αναλύουμε τους παράγοντες που θεμελιώνουν την πίστη μας στα ζώδια. Πρόκειται για τρεις μεγάλες κατηγορίες: τους κοινωνικούς παράγοντες, τις απαντήσεις σε υπαρξιακά ερωτήματα, και αυτό που ονομάζω το “φαινόμενο του κόκκινου βιβλίου”.

Θεμιστοκλής Γεραμούτσος

Γιατί υπάρχουν άνθρωποι που δεν πιστεύουν στον κορωνοϊό;

Ακόμα και μετά από όλα αυτά που έχουμε ζήσει, υπάρχουν άνθρωποι που δεν πιστεύουν στην ύπαρξη του covid-19. Με αφορμή αυτό το γεγονός, αναλύουμε την τάση των ανθρώπων να πιστεύουν σε θερίες συνωμοσίας και τους λόγους για τους οποίους αναπτύσσεται μια τέτοια πίστη.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *