Ψυχολογία: Η επιστήμη της Συμπεριφοράς

Ψυχολογία: Η επιστήμη της Συμπεριφοράς

hqdefault
Γιάννης Μπαμπαλούκας

Γιάννης Μπαμπαλούκας

Το σύνδρομο της Στοκχόλμης

Στον τρίτο κύκλο του La Casa de Papel βλέπουμε τη συμμορία να ενώνεται ξανά. Τα μέλη της που έδωσαν τη ζωή τους για την επιτυχία της ληστείας, αντικαθίστανται από νέες παρουσίες [spoiler alert]. Μια απ’ αυτές είναι η Μόνικα Γκασταμπίδε, που πήρε πλέον το όνομα «Στοκχόλμη». Οι φαν της σειράς θα θυμούνται ασφαλώς τη φοβισμένη Μόνικα του πρώτου κύκλου ως όμηρο στα χέρια των ληστών. Σε ένα από τα subplot της σειράς, η Μόνικα ερωτεύεται έναν απ’ τους απαγωγείς της και στο τέλος του πρώτου κύκλου παίρνει την απόφαση ν’ αφήσει πίσω την παλιά της ζωή, ακολουθώντας τον αγαπημένο της.

Όπως στη δημοφιλή σειρά, έτσι και στην πραγματική ζωή έχει παρατηρηθεί το εξής φαινόμενο: το θύμα μιας απαγωγής κάποιες φορές αναπτύσσει θετικά συναισθήματα για τον απαγωγέα (όχι απαραίτητα ερωτικής φύσης). Το θύμα συχνά συμπαθεί, συμπαραστέκεται, υπερασπίζεται το θύτη, ή αναπτύσσει «φιλικές» σχέσεις μαζί του. Η κατάσταση αυτή έχει ονομαστεί «Σύνδρομο της Στοκχόλμης», αντλώντας έμπνευση από ένα περιστατικό ομηρίας το 1973. Η κατάσταση αυτή, δεδομένων των συνθηκών, είναι μάλλον περίεργη και κανείς αναρωτιέται ποιοι είναι οι παράγοντες που την προκαλούν.

Βέβαια, το να δώσουμε μια ονομασία σ’ ένα φαινόμενο δε σημαίνει πως έχουμε εξηγήσει και την προέλευσή του. Με άλλα λόγια, το όνομα «Σύνδρομο της Στοκχόλμης» δεν είναι η εξήγηση της εν λόγω κατάστασης, αλλά απλώς μια δική μας ευφάνταστη ταμπέλα. Η εξήγηση του φαινομένου, όπως συμβαίνει με όλα τα γεγονότα του φυσικού κόσμου, πρέπει να γίνει με αναφορά σε άλλα φαινόμενα με αιτιώδη ρόλο.

 

Θύμα ομηρίας

Φαντάσου το αποτρόπαιο σενάριο πως πέφτεις θύμα ομηρίας. Ένας άγνωστος σε αιχμαλωτίζει και σε σέρνει σ’ ένα σκοτεινό μέρος, χωρίς επικοινωνία με τον έξω κόσμο. Δε γνωρίζεις αν είναι μέρα ή νύχτα, πόσον καιρό έχεις περάσει στην απομόνωση, τι πρόκειται να σου συμβεί, αν θα βγεις ποτέ από ‘κει μέσα κι αν θα ξαναδείς τους δικούς σου. Βρίσκεσαι σε συνθήκες σχεδόν απόλυτης απομόνωσης. Κι είναι απολύτως φυσικό να μισείς και να φοβάσαι τον άγνωστο που σ’ έβαλε σ’ αυτή τη θέση. Ίσως προσπαθήσεις να αποδράσεις, ίσως να παλέψεις, ίσως να παρακαλέσεις. Μάταια. Βρίσκεσαι κλεισμένη σ’ ένα σκοτεινό υπόγειο, μόνη κι αβοήθητη.

Κάθε μέρα, ο απαγωγέας σου φέρνει φαγητό. Αν σε ήθελε νεκρό, θα ήσουν ήδη. Ζωντανός αξίζεις περισσότερο. Σου φέρνει κάθε μέρα φαγητό και νερό. Ίσως σου αλλάζει κάπου κάπου τα σεντόνια και πετάει τα απορρίμματα. Κι εσύ ακόμα ελπίζεις. Ελπίζεις ν’ αποδράσεις ή να σε σώσει κάποιος. Να ξαναδείς τους αγαπημένους σου, να ζήσεις πάλι τη ζωή του, που με τόσο βίαιο τρόπο σου στέρησε ο απαγωγέας. Οι μέρες περνάνε.

Τα παρακάλια, οι βρισιές και οι απόπειρες απόδρασης έπεσαν στο κενό. Κι ό,τι δε λειτουργεί αργά ή γρήγορα σταματά. Τώρα έχεις πάψει να φοβάσαι πια το θύτη, αφού δε σου κάνει επιπλέον κακό. Μα τον μισείς. Τον μισείς με όλες τις δυνάμεις σου και τον σιχαίνεται. Αν είχες ένα μαχαίρι… Αν είχες ένα μαχαίρι θα το κάρφωνες με ευχαρίστηση στο στήθος του, μια από ‘κείνες τις φορές που σου πηγαίνει φαγητό ή αδειάζει τον κουβά με τις ακαθαρσίες.

Μια μέρα, ποιος ξέρει πόσον καιρό μετά, εκείνος επιτέλους σου επιτρέπει να κάνεις μπάνιο. Σε οδηγεί σε μία τουαλέτα λίγο πιο δίπλα και σε αφήνει μόνη σου. Το νερό είναι κρύο. Μα ποτέ δε χάρηκες ένα μπάνιο όπως χάρηκες αυτό. Το νερό έπεφτε ευεργετικό πάνω στους ώμους σου και το σαπούνι ξυπνούσε μυρωδιές της παλιάς σου ζωής. Θα ένιωθες άνθρωπος μετά από πολύ καιρό. Βγαίνοντας σε περίμεναν καθαρά ρούχα και για πρώτη φορά κάτι μέσα σου ψιθύριζε «ευχαριστώ». Ανοησίες! Μισείς ακόμα τον άνθρωπο που τα προκάλεσε όλα αυτά και θα τον μισείς για πάντα.

Οι μέρες κυλάνε. Τώρα πια ανταλλάσσεις μια-δυο κουβέντες με τον άνθρωπο που σε κρατά αιχμάλωτο. Τώρα πια κάνεις μπάνιο πιο συχνά, κι εκείνος αρχίζει να φέρεται όλο και περισσότερο σαν αληθινός άνθρωπος. Είναι περίεργος ο τρόπος που συνηθίζουμε μια κατάσταση, όσο απαίσια κι αν μας φαινόταν στην αρχή. Τώρα μιλάτε πιο συχνά. Κάποτε, εκείνος, σου έδεσε τα χέρια και βγήκατε μαζί σ’ ένα μικρό διάδρομο λίγο πιο δίπλα. Με δάκρια στα μάτια, διέκρινες ένα μικρό παραθυράκι, κι από κει μπόρεσες να δεις για λίγα λεπτά τον έξω κόσμο. Ποιος ξέρει πόσον καιρό μετά τον εγκλεισμό σου… Είδες ψηλά δέντρα, λουλούδια, δεκάδες ζουζούνια κι ένα μικρό πουλάκι.

Ο καιρός περνά. Κανείς δεν έρχεται να σε σώσει, κι η μοναδική σου συντροφιά είναι ο άνθρωπος εκείνος. Κάποτε, μπήκε μες στο υπόγειο και, ποιος ξέρει για ποιο λόγο, μοιράστηκε την ιστορία του μαζί σου. Τα φριχτά παιδικά του χρόνια μ’ έναν κακοποιητικό πατέρα και μια αδιάφορη μητέρα. Τα όσα τράβηξε ως έφηβος και οι αποτυχίες του ως ενήλικας. Ένιωσες οίκτο και, ίσως, μια μικρή συμπάθεια για ‘κείνον. Ο καιρός περνά…

 

Σύνδρομο της Στοκχόλμης… explained

Βγαίνοντας από το αποτρόπαιο σενάριο, που εύχομαι να μη ζήσει κανείς, μπορούμε πιο καθαρά να αναλύσουμε τα γεγονότα. Μπορούμε να συμφωνήσουμε πως μια τέτοια κατάσταση είναι φριχτή και απάνθρωπη. Το πιο απάνθρωπο κομμάτι, ίσως, είναι η πλήρης στέρηση των ευχάριστων πραγμάτων που το θύμα έχει συνηθίσει να απολαμβάνει. Απλά καθημερινά πράγματα, όπως ασφάλεια, ζεστασιά, οικογένεια, φίλοι, φαγητό, ίντερνετ, βόλτες. Μέσα σε μια τέτοια ακραία στέρηση, κανείς νιώθει αβοήθητος και χαμένος. Έχει χάσει όλα σχεδόν τα πράγματα που απολαμβάνει σήμερα ένας άνθρωπος.

Σε αυτό, λοιπόν, το πλαίσιο ακραίας στέρησης, ένα μικρό σημάδι ανθρωπιάς, μια ελάχιστη χάρη, μια ανεπαίσθητη ανταπόκριση στα παρακάλια από τον απαγωγέα, είναι κάτι τρομερά σημαντικό για το θύμα. Και είναι ακριβώς αυτά τα τόσο μικρά πράγματα που παίρνουν τόσο μεγάλη αξία λόγω της ακραίας στέρησης που βιώνει. Ζώντας για καιρό σε απαράδεκτες συνθήκες, το πιο μικρό ευχάριστο γεγονός είναι ικανό να προκαλέσει απρόβλεπτα συναισθήματα. Κι είναι αυτά τα συναισθήματα που παρατηρούνται στο λεγόμενο «Σύνδρομο της Στοκχόλμης».

Δεν είναι ανάγκη όλες οι ομηρίες να καταλήγουν έτσι. Πράγματι, λιγότερο από το 10% των θυμάτων απαγωγής βρίσκονται στην κατάσταση που ονομάζουμε «Σύνδρομο της Στοκχόλμης». Και είμαι πεπεισμένος πως οι ιστορίες των ατόμων αυτών μοιάζουν σε μικρό ή μεγάλο βαθμό με το φανταστικό μας σενάριο. Οι συνθήκες της ζωής μας, είναι δυνατόν να μας φέρουν σε πολύ περίεργες καταστάσεις. Αλλά οι καταστάσεις αυτές μπορούν να γίνουν λίγο περισσότερο κατανοητές αν εξετάσουμε τους παράγοντες που τις επέφεραν.

Κοινοποιηση

Share on facebook
Share on linkedin
Share on email

Διαβάστε Ακόμα

Αθηνά Δεσύπρη

Ο πόνος μας κάνει δυνατότερους – αλλά με τι κόστος;

Ακούμε συχνά πως ο ψυχικός πόνος, η τιμωρία και τα τραυματικά γεγονότα μπορούν να μας σκληραγωγήσουν και να μας κάνουν δυνατότερους. Ωστόσο αυτό συνοδεύεται από σημαντικό κόστος για την ψυχική μας υγεία. Με ποιον άλλο τρόπο μπορούμε να γίνουμε δυνατότεροι χωρίς τις παράπλευρες απώλειες ενός τραύματος;

Γιάννης Μπαμπαλούκας

Τήρηση των μέτρων: μια ψυχολογική ανάλυση

Ποιοι ψυχολογικοί μηχανισμοί θεμελιώνουν την τάση μας να τηρούμε τα μέτρα για τον κορωνοϊό (covid-19); Ποιος είναι ο ρόλος των χειρισμών της πολιτείας και πως χτίζεται ο σεβασμός στους κανόνες και τις παραινέσεις της;

Γιάννης Μπαμπαλούκας

Τι είναι ο εαυτός

Η προσωπικότητα της κωφής και τυφλής Hellen Keller μάς εμπνέει να καταλάβουμε την έννοια του εαυτού. Σπουδαίο ρόλο σε αυτό παίζει η λεκτική μας συμπεριφορά.

Αθηνά Δεσύπρη

No means no: η σεξουαλική συγκατάθεση δεν είναι γκρίζα ζώνη

1 στις 3 γυναίκες έχουν πέσει θύματα σεξουαλικής βίας. Γιατί η σεξουαλική παρενόχληση είναι τόσο συχνό φαινόμενο και παράγοντες τη θεμελιώνουν; Σε κάθε περίπτωση, η συγκατάθεση είναι απαραίτητη σε κάθε βήμα της σεξουαλικής πράξης.

Γιάννης Μπαμπαλούκας

Ζώδια: γιατί πιστεύουμε βλακείες

Αναλύουμε τους παράγοντες που θεμελιώνουν την πίστη μας στα ζώδια. Πρόκειται για τρεις μεγάλες κατηγορίες: τους κοινωνικούς παράγοντες, τις απαντήσεις σε υπαρξιακά ερωτήματα, και αυτό που ονομάζω το “φαινόμενο του κόκκινου βιβλίου”.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *