Ψυχολογία: Η επιστήμη της Συμπεριφοράς

Ψυχολογία: Η επιστήμη της Συμπεριφοράς

pexels-andrea-piacquadio-774866
Γιάννης Μπαμπαλούκας

Γιάννης Μπαμπαλούκας

Τι είναι ο εαυτός

«Προτού με αναλάβει η δασκάλα μου, δεν ήξερα ότι υπάρχω. Ζούσα σε έναν κόσμο ά-κοσμο. […] Δεν ήξερα ότι γνωρίζω κάτι, ούτε πως ζούσα ή δρούσα ή επιθυμούσα. Δεν είχα ούτε βούληση ούτε νόηση».

Με αυτά τα λόγια περιγράφει η Hellen Keller (1880-1968) τη ζωή της πριν τη συνάντηση με τη δασκάλα της, Anne Sullivan. Η Hellen Keller ήταν μια θαυμαστή περίπτωση ανθρώπου. Ήταν κωφή και τυφλή. Έζησε τα πρώτα χρόνια της ζωής της χωρίς να έχει αναπτύξει κάποιον εκτεταμένο κώδικα επικοινωνίας με τους γύρω της. Τότε, ζώντας σε μια σκοτεινή και σιωπηλή πραγματικότητα, δεν ήταν σε θέση να κατανοεί και να περιγράφει τον κόσμο και τη θέση της μέσα σ’ αυτόν. Δε μπορούσε να περιγράψει τη δραστηριότητα τη δική της και των γύρω της, ούτε να επικοινωνήσει μαζί τους, ενώ τη δράση της καθόριζε «ένα τυφλό, βιολογικό ένστικτο». Θα έλεγε κανείς πως δε διέφερε ουσιαστικά από τα ζώα, που δρουν στο περιβάλλον τους και αντιδρούν σε ερεθίσματα αρκετά αποτελεσματικά, χωρίς ωστόσο τη δυνατότητα να περιγράφουν τι κάνουν, τι νιώθουν, τι τους συμβαίνει, ή να θέτουν ερωτήματα για τον κόσμο και για τη θέση τους μέσα σ’ αυτόν, στερούμενα ουσιαστικά συνείδησης, βούλησης και νόησης.

 

η αντίληψη του γύρω κόσμου, του ρόλου μας μέσα σ’ αυτόν και των δράσεών μας πηγαίνει χέρι χέρι με τη λεκτική συμπεριφορά

 

Οι γονείς της Hellen, προσπαθώντας να βελτιώσουν την κατάστασή της, την έστειλαν από μικρή ηλικία στην παιδαγωγό Anne Sullivan. Οι δυο τους κατόρθωσαν να αναπτύξουν έναν κώδικα επικοινωνίας που οδήγησε εν τέλει τη Hellen να μάθει τη νοηματική γλώσσα. Η ίδια περιγράφει τη στιγμή που έμαθε την πρώτη της λέξη, ‘νερό’ με ολότελα συνταρρακτικό τρόπο. Τελικά, η Hellen κατόρθωσε να γίνει το πρώτο τυφλό και κωφό άτομο που αποφοίτησε από πανεπιστήμιο. Έμαθε πολλές γλώσσες, μεταξύ των οποίων λατινικά κι ελληνικά, και υπήρξε μια θαυμάσια συγραφέας, πολιτική ακτιβίστρια, αντιπολεμική φιγούρα και υπέρμαχος των ανθρώπινων δικαιωμάτων.

Σήμερα θα μας διδάξει πως απέκτησε τον εαυτό της.

 

Η ζωή χωρίς λεκτική συμπεριφορά

Αυτό που δείχνει το παράδειγμα της Hellen Keller είναι πως η αντίληψη του γύρω κόσμου, του ρόλου μας μέσα σ’ αυτόν και των δράσεών μας πηγαίνει χέρι χέρι με τη λεκτική συμπεριφορά. Εκείνη, προτού να μάθει να μιλάει (ασφαλώς η νοηματική γλώσσα είναι λεκτική συμπεριφορά), δεν «κατείχε» την έννοια του εαυτού της. Δρούσε μέσα στον κόσμο, χωρίς ωστόσο να μπορεί να περιγράψει τη δράση της (άρα και να την κατανοήσει). Αλλού γράφει πως προτού μάθει να μιλά δεν ήξερε πως είχε συναισθήματα, περιγράφοντας γλαφυρά την πρώτη φορά που κατάλαβε πως νιώθει θλίψη και μεταμέλεια. Προφανώς πάντα θα βίωνε τη σωματική διέγερση που αποτελεί το «βιολογικό άξονα» αυτού που ονομάζουμε συναίσθημα, αλλά ως τότε της έλειπε μια λεκτική περιγραφή (η ίδια το χαρακτηρίζει «συνειδητοποίηση») της διέγερσης αυτής – περιγραφή που αποτελεί το δεύτερο άξονα ενός «ολοκληρωμένου συναισθήματος».

 

κατά μία σημαντική έννοια, είμαστε οι λεκτικές περιγραφές μας

 

Σκέψου για μια στιγμή πως ξαφνικά χάνουμε κάθε ίχνος λεκτικής συμπεριφοράς (αυτά που ονομάζουμε ομιλία, σκέψη, κατανόηση, κλπ), κάτι που θα μας έφερνε πολύ κοντά σε ένα χιμπαντζή, για παράδειγμα. Πάλι θα πλησιάζαμε προς το μέρος όπου υπάρχει τροφή, πάλι θα αναζητούσαμε τη σεξουαλική επαφή. Θα τρέχαμε για να ξεφύγουμε από έναν κίνδυνο, την ίδια στιγμή που θα βιώναμε έντονη βιολογική διέγερση (κάτι που σήμερα περιγράφουμε ως «φόβο»). Θα ζούσαμε ως άτομα μέσα στο γύρω κόσμο. Αλλά χωρίς λεκτική συμπεριφορά, δε θα ήμασταν σε θέση να περιγράψουμε τίποτα απ’ όλα αυτά.

 

Ο εαυτός μας είναι οι λεκτικές περιγραφές μας

Αυτό που ονομάζουμε «εαυτός» αποτελεί ουσιαστικά ένα σύνολο λεκτικών περιγραφών τόσο των ανατομικών χαρακτηριστικών όσο και της δραστηριότητάς μας. Κατά μία σημαντική έννοια, είμαστε οι λεκτικές περιγραφές μας! Λέγοντας «έχω καφέ μάτια και μικρή μύτη» περιγράφουμε το πως μοιάζουμε. Λέγοντας «τώρα τρώω» περιγράφουμε μια δράση μας. Λέγοντας «φοβάμαι» δίνουμε μια ονομασία σε μια μορφή βιολογικής διέγερσης.

Θα πρέπει να μάθαμε να περιγράφουμε τα συναισθήματά μας με τον εξής τρόπο: ως μικρά παιδιά, οι γονείς μας παρατηρώντας το ξάφνιασμα και το ουρλιαχτό μας μετά από ένα δυνατό θόρυβο, μας αγκάλιαζαν και μας παρηγορούσαν λέγοντας «καημένο μου, άκουσες το θόρυβο και φοβήθηκες, ε;». Άλλοτε, ακούγοντας τα κλάματά μας και βλέποντας ένα μικρό σκίσιμο στο γόνατο, μας διαβεβαίωναν «πρέπει να πονάς πολύ!». Με τον τρόπο αυτό, μάθαμε πως η αντίδραση σε ένα δυνατό θόρυβο «λέγεται φόβος», η αίσθηση που προκαλεί ένα χτύπημα «πόνος», η διέγερση σ’ ένα φιλί «έρωτας», και ούτω καθεξής.

Όταν μιλάμε για τον «εαυτό μας», στην ουσία περιγράφουμε λεκτικά τις καταστάσεις που έχουμε ζήσει και τη δράση μας μέσα σε αυτές. Λέμε: «χτες έπαιξα μπάλα στο σχολείο». Περιγράφουμε σκέψεις και συναισθήματα, λέγοντας: «σκέφτηκα πως σε πλήγωσα και στεναχωρήθηκα πολύ». Όταν δηλώνουμε: «είμαι πολύ επιπόλαιος», κάνουμε λόγο για μια τάση να δρούμε βιαστικά και χωρίς σκέψη. Όταν λέμε: «είμαι καλός άνθρωπος», αναφερόμαστε σε συγκεκριμένες δράσεις μας, όπως η τάση να βοηθάμε τους άλλους, να μην τους κάνουμε κακό, κλπ. Όταν κομπάζουμε: «καλά κούκλος είμαι σήμερα!», περιγράφουμε τη συμβατότητά μας με το πρότυπο ομορφιάς της κοινωνίας. Αυτό που αντιλαμβανόμαστε ως «εαυτός» είναι οι λεκτικές μας αναφορές για καταστάσεις, δράσεις, συναισθήματα, τάσεις, κλπ.

Θα μπορούσαμε να πούμε πως αποκτάμε ζωή κατά τους πρώτους μήνες μετά τη σύλληψή μας, γινόμαστε άτομα χτίζοντας ένα μοναδικό ρεπερτόριο συμπεριφορών στα πρώτα χρόνια της ζωής μας, και αποκτάμε εαυτό όταν μαθαίνουμε να περιγράφουμε λεκτικά τη δραστηριότητά μας και τις συνθήκες εντός των οποίων συντελείται.

Κοινοποιηση

Share on facebook
Share on linkedin
Share on email

Διαβάστε Ακόμα

Αθηνά Δεσύπρη

Ο πόνος μας κάνει δυνατότερους – αλλά με τι κόστος;

Ακούμε συχνά πως ο ψυχικός πόνος, η τιμωρία και τα τραυματικά γεγονότα μπορούν να μας σκληραγωγήσουν και να μας κάνουν δυνατότερους. Ωστόσο αυτό συνοδεύεται από σημαντικό κόστος για την ψυχική μας υγεία. Με ποιον άλλο τρόπο μπορούμε να γίνουμε δυνατότεροι χωρίς τις παράπλευρες απώλειες ενός τραύματος;

Γιάννης Μπαμπαλούκας

Τήρηση των μέτρων: μια ψυχολογική ανάλυση

Ποιοι ψυχολογικοί μηχανισμοί θεμελιώνουν την τάση μας να τηρούμε τα μέτρα για τον κορωνοϊό (covid-19); Ποιος είναι ο ρόλος των χειρισμών της πολιτείας και πως χτίζεται ο σεβασμός στους κανόνες και τις παραινέσεις της;

Αθηνά Δεσύπρη

No means no: η σεξουαλική συγκατάθεση δεν είναι γκρίζα ζώνη

1 στις 3 γυναίκες έχουν πέσει θύματα σεξουαλικής βίας. Γιατί η σεξουαλική παρενόχληση είναι τόσο συχνό φαινόμενο και παράγοντες τη θεμελιώνουν; Σε κάθε περίπτωση, η συγκατάθεση είναι απαραίτητη σε κάθε βήμα της σεξουαλικής πράξης.

Θεμιστοκλής Γεραμούτσος

Ελευθερία: Αλήθεια ή φαντασία;

Τι είναι η ελευθερία; Είμαστε πράγματι ελεύθεροι να πράττουμε κατά βούληση ή η συμπεριφορά μας καθορίζεται από διάφορα γεγονότα και καταστάσεις της ζωής μας;

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *