Ψυχολογία: Η επιστήμη της Συμπεριφοράς

Ψυχολογία: Η επιστήμη της Συμπεριφοράς

kvnga-vBWsG91aR_U-unsplash
Γιάννης Μπαμπαλούκας

Γιάννης Μπαμπαλούκας

Γιατί είμαστε τόσο επιρρεπείς στο τζόγο;

Αν παίζεις τυχερά παιχνίδια, μακροπρόθεσμα βγαίνεις χαμένος. Συγγνώμη αν στο χάλασα, συγγνώμη αν το μαθαίνεις από ‘μένα μ’ έναν τόσο απότομο τρόπο. Αλλά αν παίζεις χάνεις λεφτά. Με την ευλογία όλων των στατιστικών και των μαθηματικών αναλύσεων. Σου λέω, χάνεις τόσο πολύ που οι στοιχηματικές εταιρείες και τα καζίνο βλέπουν κάθε χρόνο τα κέρδη τους να πάνε όλο και καλύτερα! Για να το διαπιστώσεις, μπορείς απλά να ξεκινήσεις να κρατάς σημειώσεις με τα ποσά που παίζεις, τα κέρδη και τις απώλειες. Μακροπρόθεσμα βγαίνεις χαμένος.

Αν το ξεκαθαρίσαμε αυτό, πάμε στο πραγματικό ερώτημα: αφού οι απώλειες υπερβαίνουν τα κέρδη, γιατί στο καλό είμαστε τόσο επιρρεπείς στο τζόγο;

Οι λόγοι είναι τόσοι πολλοί, που εκ των πραγμάτων δε μπορούμε να τους εξετάσουμε όλους. Ναι, τα έντονα φώτα και τα ζωντανά χρώματα, το χλιδάτο πλαίσιο, οι διαφημίσεις και το peer pressure, όλα παίζουν το ρόλο τους, μαζί με άλλα πολλά. Σήμερα, όμως, θα επικεντρωθούμε στην επίδραση που έχουν στη συμπεριφορά του τζογαδόρου οι φορές που κερδίζει, το πως φτάνουν δηλαδή οι ελάχιστες νίκες να υπερνικούν τη μακροπρόθεσμη χασούρα. Για να το πετύχουμε αυτό, σε προσκαλώ στον υπέροχο επιστημονικό κόσμο της ενίσχυσης!

 

Λίγη θεωρία

Ένα τεράστιο κομμάτι της καθημερινής μας συμπεριφοράς διαμορφώνεται από τις συνέπειές του. Σαν ένα απλό κανόνα, ας πούμε πως πολλές φορές κάνουμε ό,τι κάνουμε γιατί κάτι κερδίζουμε. Ανοίγουμε το ψυγείο γιατί εκεί συνήθως υπάρχει φαγητό, το παιδί γκρινιάζει γιατί πολλές φορές κερδίζει αυτό που θέλει, παίρνουμε τηλέφωνο ένα φίλο γιατί συχνά απολαμβάνουμε μια καλή συζήτηση, ο επιστήμονας κάνει έρευνα γιατί έτσι μπορεί να ανακαλύψει καινούργια πράγματα ή να κάνει μια δημοσίευση. Δεν ανοίγουμε ένα ψυγείο όταν το σπίτι δεν έχει ρεύμα, δεν παίρνουμε τηλέφωνο άτομα που η συζήτηση μαζί τους είναι ένας εφιάλτης, και ούτω καθεξής. Οι συνέπειες στις οποίες οφείλονται οι διάφορες συμπεριφορές μας ονομάζονται ενισχυτές, και η όλη διεργασία ενίσχυση.

Έχει καλώς, θα μου πεις. Τότε γιατί συνεχίζουμε να τζογάρουμε ενώ συνήθως χάνουμε; Κι έτσι θα μου δώσεις μια πολύ καλή πάσα για να μιλήσουμε για τα μυστικά της ενίσχυσης. Η ενίσχυση είναι μια πολύ πονηρή διεργασία, όλο παραξενιές και καπρίτσια! Ας δούμε μερικά από αυτά, μέσα από το παράδειγμα του τζόγου.

 

Κάθε ενισχυτής σέρνει μαζί του ένα στρατό από δράσεις

Περπατάς για δέκα λεπτά, παίρνεις μετρό, αλλάζεις στο Σύνταγμα, περιμένεις λεωφορείο, παίρνεις λεωφορείο, περπατάς άλλα πέντε λεπτά, και επιτέλους φτάνεις σπίτι! Πρόκειται για μια μεγάλη αλυσίδα πολλών ξεχωριστών δράσεων που όλες καταλήγουν στο ζεστό και άνετο σπίτι σου –έναν ισχυρό ενισχυτή. Το σπίτι ως ενισχυτής, δεν επηρεάζει μόνο τις τελευταίες δράσεις, αλλά ολόκληρη την αλυσίδα. Έτσι και στο τζόγο, για να κερδίσεις πρέπει να παίξεις, και αν παίζεις, αναγκαστικά θα χάσεις. Αλλά μια στο τόσο, τη στιγμή που βρίζεις την τύχη σου και τα φρουτάκια… ΜΠΟΥΜ! Χρυσά, ψηφιακά κέρματα κατακλύζουν όλη την οθόνη! Είσαι πλούσιος!

Εντάξει, δεν είσαι πλούσιος, έβγαλες μαζεμένα 20 ευρώ και μάλλον είχες χάσει ήδη 30. Αλλά αυτή η μεγάλη νίκη θα ενισχύσει ολόκληρη την αλυσίδα που την επέφερε. Με άλλα λόγια, το παιχνίδι, οι βρισιές σου και οι ήττες, έγιναν όλα μαζί προαπαιτούμενο για την ενίσχυση. Πρέπει να περπατήσεις, να ιδρώσεις, να υποστείς τον κόσμο που παλεύει να μπει στο λεωφορείο πριν βγεις εσύ που είσαι ήδη μέσα, αλλά όλα αυτά είναι αναγκαία για να φτάσεις σπίτι. Έτσι ακριβώς, πρέπει να παίξεις, να χάσεις, να βρίσεις, για να δεις τα χρυσά νομίσματα να πέφτουν βροχή. Το γεγονός ότι μακροπρόθεσμα είχες χάσει περισσότερα απ’ όσα κέρδισες, δεν ενδιαφέρει την ενίσχυση καθόλου –και ούτε εσένα εκείνη τη στιγμή.

 

Η ενίσχυση τρελαίνεται να σε ξαφνιάζει

Πρόκειται για το δεύτερο καπρίτσιο της. Είναι ξημερώματα και δεν έχεις ύπνο. Μισή ώρα τώρα κάνεις ζάπινγκ σε μια τηλεόραση που παίζει στη λούπα νυσταλέα πράγματα όπως τηλεπωλήσεις για την έξυπνη σίτα, τούρκικα σίριαλ και ροζ τηλέφωνα, ώσπου ξαφνικά… ΜΠΟΥΜ! Το πρώτο επεισόδιο του νέου κύκλου του La Casa de Papel! Εδώ είμαστε. Τι ξαφνικό δώρο θεού ήταν αυτό! (Να σημειώσουμε πως η απρόβλεπτη εμφάνιση της σειράς ικανοποιεί και το πρώτο καπρίτσιο της ενίσχυσης, ισχυροποιώντας δυστυχώς τη συμπεριφορά να σπαταλάς το χρόνο σου σε αφόρητα βαρετά ζάπινγκ).

Αναλόγως, εκεί που παίζεις πενηντάλεπτα στο ΚΙΝΟ, και όλο τα χάνεις, αλλά κάπου κάπου βγάζεις κάτι, και μετά πάλι χάνεις, και παίζεις και χάνεις και… ΜΠΟΥΜ! Ξαφνικά πιάνεις μια μεγάλη μπάζα! Τι θεόσταλτο δώρο! Σίγουρα νιώθεις πολύ καλύτερα που κέρδισες 20 ευρώ με τη μία μετά από πολλά χαμένα παιχνίδια, παρά αν έπιανες που και που μερικά δίευρα. Και πάλι, η ενίσχυση δε δίνει μία αν το πρόσημο στο ταμείο είναι αρνητικό –πιθανότατα κι εσύ ούτε που το σκέφτεσαι καν. Η ενίσχυση χαίρεται τόσο πολύ που σε ξάφνιασε –πιθανότατα το ίδιο κι εσύ.

 

Η ενίσχυση θέλει σοκολάτα – και τη θέλει τώρα!

Όταν βρισκόμαστε σε μια κατάσταση να επιλέξουμε ανάμεσα σ’ ένα μικρό άμεσο κέρδος και σ’ ένα μεγάλο κέρδος αλλά πολύ αργότερα, τείνουμε να διαλέγουμε το πρώτο. Ένα κλασικό πείραμα που το δείχνει γλαφυρά είναι το εξής: ερευνητές έβαλαν μερικά παιδάκια σ’ ένα δωμάτιο –ένα παιδί κάθε φορά– και τα οδήγησαν να καθίσουν σε μια καρέκλα. Μπροστά τους υπήρχε ένα λαχταριστό κομμάτι σοκολάτα! Τότε οι ερευνητές τούς είπαν: «μπορείς είτε να φας τη σοκολάτα τώρα, είτε να περιμένεις λίγο χωρίς να την αγγίξεις κι εγώ θα σου φέρω ένα δεύτερο κομμάτι». Σχεδόν κανένα παιδάκι δεν κατάφερε ν’ αντισταθεί στην άμεση ενίσχυση, παρότι η λίγο καθυστερημένη ενίσχυση θα ήταν μεγαλύτερη. Η γνωστή παροιμία «κάλιο πέντε και στο χέρι παρά δέκα και καρτέρι», περιγράφει ακριβώς αυτή την τάση μας. Παρομοίως, η πιθανότητα για άμεσο κέρδος από το τζόγο, υπερνικά το καθυστερημένο κέρδος που θα είχαν άλλου είδους συμπεριφορές, όπως η δουλειά που θα επιφέρει περισσότερα λεφτά αλλά αργότερα και με κόπο, ή όπως η αποταμίευση των χρημάτων που σπαταλάμε στο τζογάρισμα.

 

Συνοψίζοντας

Συνοψίζοντας: οι διάφορες συμπεριφορές μας ενδυναμώνονται από τις συνέπειές τους, κάτι που ονομάζεται ενίσχυση. Η ενίσχυση επιλέγει μια ολόκληρη αλυσίδα δράσεων, έχοντας τη δυνατότητα να συμπεριλάβει και δράσεις που δε μας συμφέρουν. Επίσης, όσο πιο ξαφνική είναι τόσο περισσότερο ενδυναμώνει τις συμπεριφορές που ακολουθεί. Τέλος, οι δράσεις μας επηρεάζονται περισσότερο από την άμεση παρά από την πιο καθυστερημένη ενίσχυση. Όλα αυτά έχουν να κάνουν με την εξέλιξη του είδους μας, καθώς κι αυτή των υπόλοιπων ειδών. Η φυσική επιλογή έπρεπε με κάποιον τρόπο να εξασφαλίσει πως, για παράδειγμα, αν οι πρόγονοί μας έβλεπαν ξαφνικά ένα μικρό θήραμα θα το κυνηγούσαν και θα το έτρωγαν, αντί να περιμένουν ώρες επί ωρών για κάποιο μεγαλύτερο ή νοστιμότερο ζώο. Με αυτά τα καπρίτσια της η ενίσχυση διασφάλισε κάποτε την επιβίωσή μας.

Ωστόσο, τη σημερινή εποχή που η ανθρωπότητα έχει χτίσει έναν αξιόλογο πολιτισμό, πολλά από τα καπρίτσια αυτά απλώς δε μας συμφέρουν. Δυστυχώς, δε μπορούμε να απαλλαγούμε από τις γενετικές μας τάσεις on demand. Αυτό που μπορούμε να κάνουμε είναι να τις αναγνωρίσουμε, να τις περιγράψουμε και να προσπαθήσουμε να τις αντιπαλέψουμε χτίζοντας συμπεριφορές που θα μας συμφέρουν πιο πολύ. Έχω την ελπίδα πως, τώρα που ξέρεις τις παγίδες της ενίσχυσης στο τζόγο, έχεις έναν επιπλέον λόγο για να μην πέσεις μέσα.

Κοινοποιηση

Share on facebook
Share on linkedin
Share on email

Διαβάστε Ακόμα

Αθηνά Δεσύπρη

Ο πόνος μας κάνει δυνατότερους – αλλά με τι κόστος;

Ακούμε συχνά πως ο ψυχικός πόνος, η τιμωρία και τα τραυματικά γεγονότα μπορούν να μας σκληραγωγήσουν και να μας κάνουν δυνατότερους. Ωστόσο αυτό συνοδεύεται από σημαντικό κόστος για την ψυχική μας υγεία. Με ποιον άλλο τρόπο μπορούμε να γίνουμε δυνατότεροι χωρίς τις παράπλευρες απώλειες ενός τραύματος;

Γιάννης Μπαμπαλούκας

Τήρηση των μέτρων: μια ψυχολογική ανάλυση

Ποιοι ψυχολογικοί μηχανισμοί θεμελιώνουν την τάση μας να τηρούμε τα μέτρα για τον κορωνοϊό (covid-19); Ποιος είναι ο ρόλος των χειρισμών της πολιτείας και πως χτίζεται ο σεβασμός στους κανόνες και τις παραινέσεις της;

Γιάννης Μπαμπαλούκας

Τι είναι ο εαυτός

Η προσωπικότητα της κωφής και τυφλής Hellen Keller μάς εμπνέει να καταλάβουμε την έννοια του εαυτού. Σπουδαίο ρόλο σε αυτό παίζει η λεκτική μας συμπεριφορά.

Αθηνά Δεσύπρη

No means no: η σεξουαλική συγκατάθεση δεν είναι γκρίζα ζώνη

1 στις 3 γυναίκες έχουν πέσει θύματα σεξουαλικής βίας. Γιατί η σεξουαλική παρενόχληση είναι τόσο συχνό φαινόμενο και παράγοντες τη θεμελιώνουν; Σε κάθε περίπτωση, η συγκατάθεση είναι απαραίτητη σε κάθε βήμα της σεξουαλικής πράξης.

Γιάννης Μπαμπαλούκας

Ζώδια: γιατί πιστεύουμε βλακείες

Αναλύουμε τους παράγοντες που θεμελιώνουν την πίστη μας στα ζώδια. Πρόκειται για τρεις μεγάλες κατηγορίες: τους κοινωνικούς παράγοντες, τις απαντήσεις σε υπαρξιακά ερωτήματα, και αυτό που ονομάζω το “φαινόμενο του κόκκινου βιβλίου”.

One Response

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *