Ουσιοκρατία και Επιλογή στη Μελέτη των Νοητικών Διεργασιών

Ιωάννης Μπαμπαλούκας

Παρουσίαση στο 1ο Διεπιστημονικό Συνέδριο Εγκέφαλος και Νους

Ελληνική Περίληψη

Η φύση και λειτουργία των νοητικών διεργασιών αποτελούν το αντικείμενο μελέτης διάφορων πεδίων γνώσης (πχ. φιλοσοφία, ψυχολογία, νευροεπιστήμη, κ.α.). Η παρουσίαση ξεκινά με την περιγραφή δύο ανταγωνιστικών σχολών σκέψης στη μελέτη των βιολογικών φαινομένων: την ουσιοκρατία (essentialism) και την επιλογή (selectionism). Η ουσιοκρατία διατείνεται πως τα διάφορα φαινόμενα ανήκουν σε και καθορίζονται από υπερκείμενες, πρωτοτυπικές κατηγορίες/οντότητες/ουσίες (essences), οι οποίες διαθέτουν διακριτά όρια μεταξύ τους και είναι σχετικά αμετάβλητες. Στον αντίποδα, η επιλογή αποτελεί έναν τρόπο σκέψης που “ανακαλύφθηκε” από το Δαρβίνο και καταξιώθηκε στην επιστήμη της βιολογίας. Σύμφωνα με αυτή τη σχολή σκέψης, τα διάφορα φαινόμενα παρουσιάζουν μια εγγενή και αναπόφευκτη μεταβλητότητα, με αποτέλεσμα κάποια από αυτά να “επιλέγονται” (δηλ. ευνοούνται και ισχυροποιούνται) από τις συνθήκες, ενώ άλλα να εξαλείφονται. Στη συνέχεια, καταδεικνύεται πως οι νοητικές διεργασίες γίνονται αντιληπτές από την πλειοψηφία των φιλοσόφων και επιστημόνων, υπό όρους ουσιοκρατίας. Αυτή η κυριαρχία της ουσιοκρατίας, υποστηρίζεται πως προκαλεί μια σειρά από φιλοσοφικά και μεθοδολογικά προβλήματα. Για την επίλυση των προβλημάτων αυτών και για την καλύτερη κατανόηση των νοητικών φαινομένων και του νου, προτείνεται μια στροφή προς την οπτική της επιλογής. Διάφορα νοητικά φαινόμενα (πχ προσοχή, μνήμη, νοημοσύνη, κλπ) συζητούνται υπό το πρίσμα της επιλογής σε δύο επίπεδα: τη φυσική επιλογή (που δρα στο επίπεδο του είδους) και την επιλογή από τις συναρτήσεις ενίσχυσης (που δρα στο επίπεδο του ατόμου). Κλείνοντας, καταδεικνύονται τα οφέλη της εφαρμογής της επιλογής στα νοητικά φαινόμενα, για τους κλάδους της φιλοσοφίας, της ψυχολογίας και των νευροεπιστημών