Ψυχολογία: Η επιστήμη της Συμπεριφοράς

Ψυχολογία: Η επιστήμη της Συμπεριφοράς

caleb-woods-ecRuhwPIW7c-unsplash
Στέφανος Διάκος

Στέφανος Διάκος

Δημιουργικότητα: μια παρεξηγημένη έννοια στην Ειδική Αγωγή

Μια από τις πιο ενδιαφέρουσες και ιδιαίτερες πτυχές της ανθρώπινης συμπεριφοράς είναι η δημιουργικότητα. Από μικρή ηλικία, η εκδήλωση μιας πρωτότυπης συμπεριφοράς είναι πολύ πιθανό να αποτελέσει κέντρο προσοχής και επιδοκιμασίας από το κοινωνικό μας περιβάλλον. Σίγουρα θα έχετε ακούσει για μαθητικές ομάδες που διέπρεψαν σε διαγωνισμούς καινοτομίας ή φοιτητές που έλαβαν αντίστοιχα διεθνή βραβεία. Παρομοίως, μια πρωτότυπη ιδέα στο χώρο της τεχνολογίας ή ο σχεδιασμός και η εφαρμογή μιας ρηξικέλευθης παρέμβασης στο χώρο της Υγείας ή της Ειδικής Αγωγής χαίρει συχνά μεγάλης επιβράβευσης.

Φυσικά, η δημιουργικότητα και η κοινωνική της αναγνώριση δεν περιορίζονται μόνο σε επιστημονικά πλαίσια. Η Λογοτεχνία και η Ποίηση αποτελούν δύο πεδία στα οποία η δημιουργικότητα αποτελεί εξίσου αναπόσπαστο κομμάτι. Η διαφοροποίηση από προηγούμενες μυθιστορηματικές ιδέες στη Λογοτεχνία ή από προηγούμενα ομοιοκατάληκτα μοτίβα στην Ποίηση, αποτελούν αναγκαίες προϋποθέσεις για την συγγραφή ή την έκδοση ενός έργου ενώ ταυτόχρονα επικροτούνται από τους αναγνώστες. H σύνθεση μουσικών έργων ακολουθεί επίσης το ίδιο μοτίβο.  Οι συνθέτες προσπαθούν πάντα να διαφοροποιηθούν σε ένα βαθμό από τα προηγούμενα έργα τους, ακόμα και εάν πολλά από αυτά μοιράζονται κοινά στοιχεία.

 

σε ένα περιβάλλον συνεχούς φωνητικής στερεοτυπίας μια μικρή λεξιλογική παρέκκλιση μπορεί να είναι πράγματι πολύ δημιουργική

 

Τι είναι η δημιουργικότητα; Από τι «αποτελείται» και πώς την αναπτύσσουμε;

Όταν μιλάμε για δημιουργικότητα ουσιαστικά αναφερόμαστε στη συμπεριφορά ενός ατόμου, η οποία παράγει ένα πρωτότυπο αποτέλεσμα (ένα ποίημα, μια ιδέα, ένα τραγούδι, μια λύση ενός προβλήματος κ.ο.κ.), δηλαδή ένα αποτέλεσμα που διαφέρει «αρκετά» από τα μέχρι τότε υπάρχοντα (χωρίς φυσικά να χάνει τη λειτουργικότητά του). Ουσιαστικά δηλαδή για να χαρακτηρίσουμε μια συμπεριφορά ως δημιουργική χρειάζεται αναπόφευκτα να έχουμε πληροφορίες για τις συνθήκες κάτω από τις οποίες αυτή εκδηλώνεται. Για παράδειγμα, η διατύπωση μιας ιδέας για την επίλυση ενός προβλήματος δεν αρκεί από μόνη της για να τη χαρακτηρίσουμε δημιουργική, μιας και πρέπει να γνωρίζουμε τις εναλλακτικές λύσεις που έχουν προταθεί μέχρι εκείνη τη στιγμή και να τις συγκρίνουμε μεταξύ τους.

Σκεφτείτε μία από τις ιστορίες επιστημονικής φαντασίας του Ιούλιου Βερν. Πολλές από αυτές ήταν άκρως δημιουργικές και επαναστατικές για την εποχή του (19ος αιώνας), μιας και έγραψε για διαστημικά και υποθαλάσσια ταξίδια πολύ πριν την επινόηση και την κατασκευή των σχετικών μέσων μεταφοράς. Σήμερα όμως, ένα αντίστοιχο λογοτεχνικό έργο δε θα θεωρούνταν πρωτοποριακό (ως προς το σενάριο φυσικά) μιας και πολλά από τα γεγονότα που αφηγείται ο Βερν έχουν υλοποιηθεί στη σύγχρονη κοινωνία. Είναι σαφές λοιπόν πως η δημιουργικότητα εξαρτάται από το πλαίσιο στο οποίο εμφανίζεται.

 

η τάση αυτών των παιδιών να εκδηλώνουν «νέες» και «πρωτότυπες» συμπεριφορές, εξαρτάται άμεσα από τον τρόπο που οι θεραπευτές/εκπαιδευτικοί/γονείς κτλ. εντοπίζουμε και ενισχύουμε αυτή τη μικρή μεταβλητότητα

 

Η δημιουργικότητα στην Ειδική Αγωγή

Με βάσει την παραπάνω λογική μπορούμε να κατανοήσουμε τη δημιουργικότητα στο πεδίο της Ψυχολογίας και της Ειδικής Αγωγής. Μπορεί για τους περισσότερους από εμάς η καθημερινή τυπική λεκτική συμπεριφορά να μη μας φαίνεται δημιουργική, όμως για ένα παιδί που πληροί τα διαγνωστικά κριτήρια της Διαταραχής Αυτιστικού Φάσματος (ΔΑΦ), μια μικρή διαφοροποίηση από ορισμένα στερεοτυπικά φωνητικά μοτίβα μπορεί να είναι απρόσμενα δημιουργική! Σκεφτείτε ένα παιδί που μπορεί να επαναλάβει 100 φορές κατά τη διάρκεια μιας ημέρας τη φράση/αίτημα «θέλω να πάμε βόλτα». Εάν μια μέρα αντί αυτού πει «θέλω να περπατήσουμε», ουσιαστικά η φωνητική του αυτή συμπεριφορά θα διαφέρει από τις προηγούμενες 99, δηλαδή θα είναι άκρως «δημιουργική», παραμένοντας εξίσου λειτουργική (εφόσον φυσικά πάει περίπατο-και ναι, πρέπει οπωσδήποτε να πάει περίπατο!). Όπως είπαμε, για να χαρακτηρίσουμε μια συμπεριφορά ως δημιουργική απαιτείται γνώση του περιβάλλοντος που αυτή συμβαίνει. Ως εκ τούτου, στο παραπάνω περιβάλλον συνεχούς φωνητικής στερεοτυπίας μια μικρή λεξιλογική παρέκκλιση μπορεί να είναι πράγματι πολύ δημιουργική! Ίσως πολύ πιο δημιουργική από ό,τι φανταζόμαστε, αρκεί να γνωρίζουμε το «στερεοτυπικό ιστορικό» του συγκεκριμένου παιδιού.

Με τον ίδιο τρόπο, ένα καινοφανές νεύμα ενός παιδιού με νοητική αδυναμία, ένα παρατεταμένο βλέμμα ενός παιδιού με ΔΑΦ στο πρόσωπο ενός ενήλικα, μια ζωγραφιά που διαφέρει έστω και λίγο από τις προηγούμενες δέκα, μπορεί να είναι η αρχή για τη δημιουργικότητα  που συχνά θεωρούμε πως δε συναντάται σε παιδιά με τέτοιες διαγνώσεις και η οποία αγνοείται συστηματικά σε θεραπευτικά και μη πλαίσια. Μάλλον λοιπόν, η τάση αυτών των παιδιών να εκδηλώνουν «νέες» και «πρωτότυπες» συμπεριφορές, εξαρτάται άμεσα από τον τρόπο που οι θεραπευτές/εκπαιδευτικοί/γονείς κτλ. εντοπίζουμε και ενισχύουμε αυτή τη μικρή μεταβλητότητα στα ήδη υπάρχοντα μοτίβα συμπεριφοράς τους.

 

Η ερμηνεία ως όχημα αλλαγής

Δυστυχώς, η μειωμένη μεταβλητότητα στη συμπεριφορά τυπικών και μη τυπικών ατόμων αποδίδεται πολύ συχνά στη «γνωστική» τους αδυναμία, στο χαρακτήρα τους,  ή στην εκάστοτε διαταραχή τους. Οι ερμηνείες αυτές όμως, εκτός της δυσκολίας τους να τεθούν υπό πειραματικό έλεγχο, δεν μας δίνουν καμία πληροφορία για το τι πρέπει να αλλάξουμε και από πού πρέπει να ξεκινήσουμε όταν θέλουμε να δούμε ένα άτομο να συμπεριφέρεται με πιο δημιουργικό τρόπο στο σπίτι, στο σχολείο, στον εργασιακό του χώρο κ.α. Αντίθετα, η ερμηνεία της Ανάλυσης Συμπεριφοράς για την δημιουργικότητα βασίζεται στο ιστορικό αλληλεπίδρασης του ατόμου με τον κόσμο του και στην κατανόηση της διαδικασίας της διαφορικής ενίσχυσης της μεταβλητότητας (και κατ’ επέκταση στη μείωση της ενισχυτικής δύναμης της στερεοτυπίας), παρέχοντας έτσι ένα ωφέλιμο πλαίσιο για την διαμόρφωση πρωτότυπης και δημιουργικής συμπεριφοράς τόσο στην ειδική αγωγή όσο και σε τυπικά πλαίσια.

Κοινοποιηση

Share on facebook
Share on linkedin
Share on email

Διαβάστε Ακόμα

Τζούλια Δέμου

Η εκπαίδευση δεξιοτήτων στην κοινότητα

Περιγράφουμε την εκπαίδευση κοινωνικών δεξιοτήτων σε άτομα με ειδικές ανάγκες ή νευροαναπτυξιακές διαταραχές. Τι είναι η ανάλυση της αλυσίδας (task analysis), γιατί είναι σημαντικό να κρατάμε δεδομένα και πως χτίζουμε τη διαδικασία της διδασκαλίας;

Αθηνά Δεσύπρη

Τελικά ποιον ωφελεί η παράλληλη στήριξη;

Ο θεσμός της παράλληλης στήριξης δομήθηκε με γνώμονα το όφελος των παιδιών και των εφήβων που αντιμετωπίζουν δυσκολίες. Ωστόσο, φαίνεται πως αυτές οι διαδικασίες ωφελούν πολλά περισσότερα άτομα, όπως τους δασκάλους, τα υπόλοιπα παιδιά και εν γένει το κοινωνικό σύνολο.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *