Ψυχολογία: Η επιστήμη της Συμπεριφοράς

Ψυχολογία: Η επιστήμη της Συμπεριφοράς

pexels-andrea-piacquadio-3760790
Γιάννης Μπαμπαλούκας

Γιάννης Μπαμπαλούκας

Οι αρνητικές συνέπειες της τιμωρίας στην εκπαίδευση

Από την αυγή της ανθρωπότητας, η τιμωρία ήταν πάντα ο πιο συχνός τρόπος ελέγχου της συμπεριφοράς των άλλων. Στην καθημερινή μας γλώσσα, η τιμωρία είναι συνώνυμη της ποινής για κάποιο παράπτωμα. Στην επιστήμη της συμπεριφοράς, όμως, ορίζουμε ως τιμωρία οτιδήποτε αρνητικό συμβαίνει στη ζωή μας κι έχει ως αποτέλεσμα τη μείωση μιας συμπεριφοράς. Έτσι, δεν είναι παράξενο που όλοι μας χρησιμοποιούμε τη μέθοδο αυτή όταν θέλουμε να απαλλαγούμε από κάποια ανεπιθύμητη συμπεριφορά.

Η τάση μας να τιμωρούμε ανεπιθύμητες συμπεριφορές, έχει ένα εξελικτικό και ένα μαθημένο σκέλος. Από τη μια πλευρά, πρόκειται για μια αντανακλαστική αντίδραση σε αρνητικές καταστάσεις, που μας έδωσε ένα πλεονέκτημα επιβίωσης. Από την άλλη, η τιμωρία αποτελεί έναν εύκολο και γρήγορο τρόπο να μειώσουμε μια ανεπιθύμητη συμπεριφορά – έστω και στιγμιαία. Η μείωση αυτή ενισχύει τη δική μας τάση να χρησιμοποιούμε τιμωρητικές μεθόδους. Η δασκάλα βγάζει έξω τον άτακτο μαθητή, ο πατέρας φωνάζει στην κόρη του για τους κακούς βαθμούς, ο θεραπευτής ενημερώνει (απειλεί) ένα παιδί με αυτισμό πως αν δεν πλύνει τα χέρια του θα χάσει τη βόλτα στην παιδική χαρά, και ούτω καθεξής.

 

κι όλα θα ήταν καλά, αν η τιμωρία δεν έφερνε πολλαπλάσια προβλήματα από αυτά που υποτίθεται πως λύνει

 

Συχνά, οι τιμωρητικές μέθοδοι μειώνουν πρόσκαιρα (ή άλλοτε και σε βάθος χρόνου) τις ανεπιθύμητες συμπεριφορές των παιδιών και των μαθητών μας. Κι όλα θα ήταν καλά, αν η τιμωρία δεν έφερνε πολλαπλάσια προβλήματα από αυτά που υποτίθεται πως λύνει.

 

Τα αρνητικά παράγωγα της τιμωρίας

Κανείς δεν περνάει καλά

Μερικά μόνο από τα συναισθήματα που βιώνει το άτομο που τιμωρείται είναι: ενόχληση, δυσφορία, δυσαρέσκεια, ντροπή, στεναχώρια, κατάθλιψη, άγχος, φόβος, θυμός. Ας υποθέσουμε πως ένας γονιός μαλώνει το παιδί του για τους κακούς βαθμούς που έφερε και του απαγορεύει να παίξει με το tablet. Το παιδί μπορεί να νιώσει φόβο, ντροπή, απογοήτευση, και διάφορα άλλα αρνητικά συναισθήματα. Αλλά και ο γονιός, ίσως αργότερα να έχει τύψεις, να μετανιώσει για τη στάση του και να στεναχωρηθεί που τα πράγματα έφτασαν ως αυτό το σημείο.

διαβάστε εδώ πως μπορούν να γίνουν τα παιδιά εργατικά και ευτυχισμένα

Οι σχέσεις μας χαλάνε

Ένας θεραπευτής συμπεριφοράς, οφείλει να διαμορφώσει τις συνθήκες με τέτοιο τρόπο ώστε να διδάξει νέες δεξιότητες και να μειώσει ανεπιθύμητες συμπεριφορές στους μαθητές του. Για να το πετύχει αυτό, χρειάζεται να χτίσει μια καλή σχέση που να βασίζεται στο παιχνίδι, στη θετική ενίσχυση, στην κατανόηση και στο σεβασμό. Και οι απειλές, οι απαγορεύσεις, ή οι ποινές, δεν είναι ο τρόπος να κινηθεί κανείς προς αυτή την κατεύθυνση. Το παιδί μπορεί να φτάσει να φοβάται τον εκπαιδευτή του. Από ένα σημείο και μετά, θα δουλεύει για να αποφεύγει την τιμωρία και όχι επειδή το μάθημα είναι ευχάριστο και ενισχυτικό.

 

δεν υπάρχει άλλη εναλλακτική στην τιμωρία από την ενίσχυση εναλλακτικών συμπεριφορών.

 

Δημιουργείται ένα κακό πρότυπο προς μίμηση

Σε κάποιο νηπιαγωγείο που δούλευα, ήμουν μάρτυρας σ’ ένα αστείο περιστατικό. Λίγο πριν την ώρα του φαγητού, η δασκάλα ζήτησε από τα παιδιά να μαζέψουν τα παιχνίδια. Κι αυτό δεν άρεσε καθόλου στην Εύα. “Εύα”, επέμεινε η δασκάλα, “μαζεύουμε τα παιχνίδια τώρα”. Και η Εύα, με σκληρό και θυμωμένο ύφος, σήκωσε το δάχτυλο και είπε στη δασκάλα: “Θα το μετανιώσεις αυτό!”. Και δεν είναι καθόλου δύσκολο να φανταστούμε πως μια τέτοια “δήλωση” αποτελούσε μίμηση ενός πολύ λανθασμένου προτύπου στο περιβάλλον της μικρής.

Καταστρέφεται η διδασκαλία

Μία ακόμα αρνητική συνέπεια των τιμωρητικών μεθόδων είναι πως μπορούν να καταστρέψουν τη διδασκαλία μας. Φανταστείτε έναν εκπαιδευτή που προσπαθεί να διδάξει σε ένα παιδί με αυτισμό να ντύνεται μόνο του. Αν ο εκπαιδευτής επιχειρεί να διδάξει αυτό το έργο ακινητοποιώντας το παιδί, βάζοντάς του με τη βία τα ρούχα και φωνάζοντας όταν εκείνο κάνει λάθη, αναμένουμε πως ολόκληρη η διαδικασία θα γίνει πολύ δυσάρεστη για το παιδί. Έτσι, ίσως εκείνο αναγκαστεί να “μάθει” τη δεξιότητα ώστε να αποφύγει την τιμωρία. Ίσως, όμως, να αρχίσει να εμφανίζει τάσεις αποφυγής της δραστηριότητας αυτής. Όταν καταλαβαίνει πως έρχεται η ώρα να ντυθεί, ίσως αρχίσει να τρέχει μακριά, να κρύβεται, να κλαίει, να παλεύει, να φωνάζει. Πέρα από το γεγονός ότι έτσι το παιδί βασανίζεται, η διδασκαλία του εκπαιδευτή έχει καταστραφεί και το έργο έχει γίνει πια πολύ δυσάρεστο.

 

Εναλλακτικές στην τιμωρία

Δεν υπάρχει άλλη εναλλακτική στην τιμωρία από την ενίσχυση. Η ενίσχυση ίσως να χρειάζεται λίγο περισσότερο προγραμματισμό και κόπο, και ίσως να πάρει λίγο περισσότερο χρόνο μέχρι να λειτουργήσει. Αλλά θα σας αποζημιώσει.

 

μη σκέφτεστε μόνο τι δεν θέλετε να κάνει το παιδί σας, αλλά και τι θα θέλατε να κάνει αντί για αυτό

 

Όταν έχουμε να αντιμετωπίσουμε μια ανεπιθύμητη συμπεριφορά, υπάρχουν δύο επιλογές. Η πρώτη είναι η τιμωρία, δηλαδή οι διάφορες αρνητικές συνέπειες που προγραμματίζουμε για να μειώσουμε τη συμπεριφορά. Ωστόσο, αυτή η μείωση μπορεί να έρθει και με άλλο τρόπο. Συγκεκριμένα, διδάσκουμε και ενισχύουμε εναλλακτικές συμπεριφορές. Για κάθε ανεπιθύμητη συμπεριφορά, υπάρχει και μια εναλλακτική επιθυμητή. Μη σκέφτεστε μόνο τι δεν θέλετε να κάνει το παιδί σας, αλλά και τι θα θέλατε να κάνει αντί για αυτό.

Μη λέτε “θέλω να μάθω το παιδί να μη χτυπάει τους συμμαθητές του”, αλλά επικεντρωθείτε στη διδασκαλία εναλλακτικών τρόπων αλληλεπίδρασης. Μη σκέφτεστε πως θα τιμωρήσετε ένα άτακτο παιδί που σηκώνεται απ’ την καρέκλα του, αλλά πως θα ενισχύσετε τη συμπεριφορά να κάθεται σε αυτή. Όταν ένας εκπαιδευόμενός σας γκρινιάζει για να αποφύγει τη διδασκαλία μιας δεξιότητας, μην τιμωρείτε τη γκρίνια. Διδάξτε του πως να κάνει σωστά αιτήματα για διάλειμμα και θυμηθείτε να κάνετε τη διδασκαλία σας ενισχυτική.

Οι εκπαιδευτικοί και οι θεραπευτές που χρησιμοποιούν τιμωρία, δεν είναι ανάλγητα τέρατα που μισούν τα παιδιά. Όπως κάποια παιδιά γνωρίζουν μόνο τη γκρίνια για να αποφεύγουν μια ανεπιθύμητη δραστηριότητα, έτσι και κάποιοι εκπαιδευτές γνωρίζουν μόνο την τιμωρία για να μειώσουν αυτή τη συμπεριφορά. Η διδασκαλία και ενίσχυση εναλλακτικών συμπεριφορών είναι ο καλύτερος τρόπος μείωσης των ανεπιθύμητων συμπεριφορών των άλλων. Όλοι περνάμε καλά, βελτιώνονται οι σχέσεις μας, δημιουργείται ένα θετικό πρότυπο προς μίμηση και η διδασκαλία γίνεται πιο αποτελεσματική. Δοκιμάστε το!

Κοινοποιηση

Share on facebook
Share on linkedin
Share on email

Διαβάστε Ακόμα

Τζούλια Δέμου

Η εκπαίδευση δεξιοτήτων στην κοινότητα

Περιγράφουμε την εκπαίδευση κοινωνικών δεξιοτήτων σε άτομα με ειδικές ανάγκες ή νευροαναπτυξιακές διαταραχές. Τι είναι η ανάλυση της αλυσίδας (task analysis), γιατί είναι σημαντικό να κρατάμε δεδομένα και πως χτίζουμε τη διαδικασία της διδασκαλίας;

Μαρία Κλάδη-Κοκκίνου

Παιδιά εργατικά και ευτυχισμένα

Όταν η συμπεριφορά μας και οι προσπάθειές μας ανταμείβονται προκαλείται χαρά. Αυτό καταλήγει στο να χαιρόμαστε όχι μόνο όταν παίρνουμε την τελική μας αμοιβή αλλά και σε κάθε βήμα της αλυσίδας που οδηγεί σε αυτή την αμοιβή. Διαβάζουμε επειδή μας αρέσει η γνώση. Δουλεύουμε  διότι απολαμβάνουμε να δημιουργούμε.

Αθηνά Δεσύπρη

Τελικά ποιον ωφελεί η παράλληλη στήριξη;

Ο θεσμός της παράλληλης στήριξης δομήθηκε με γνώμονα το όφελος των παιδιών και των εφήβων που αντιμετωπίζουν δυσκολίες. Ωστόσο, φαίνεται πως αυτές οι διαδικασίες ωφελούν πολλά περισσότερα άτομα, όπως τους δασκάλους, τα υπόλοιπα παιδιά και εν γένει το κοινωνικό σύνολο.

Στέφανος Διάκος

Δημιουργικότητα: μια παρεξηγημένη έννοια στην Ειδική Αγωγή

Συχνά υπάρχει η παρανόηση πως τα παιδιά με ειδικές δυσκολίες και διαταραχές δεν είναι δημιουργικά. Αυτό πηγάζει εν μέρει από μια λανθασμένη αντίληψη για τη δημιουργικότητα. Διαβάστε μια επιστημονική ανάλυση περί δημιουργικότητας, μεταβλητότητας και ειδικής αγωγής.

Αναστασία Σαλμά

Διαχείριση τάξης: Π.Ε.Σ. το κι έγινε!

Χρησιμοποιώντας τις αρχές της επιστήμης της Εφαρμοσμένης Ανάλυσης Συμπεριφοράς (ABA), η διαχείριση της τάξης, η τήρηση των κανόνων και η διαμόρφωση ακαδημαϊκών στόχων, μπορεί να γίνει παιχνιδάκι για σας και για τους μαθητές σας.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *