Menu Close

Ελευθερία: Αλήθεια ή φαντασία;

Ο άνθρωπος σε όλη τη διάρκεια της ζωής του δηλώνει ότι αγωνίζεται για την ελευθερία του. Η ελευθερία είναι μια έννοια σύνθετη με πολιτικές, ανθρωπολογικές, φιλοσοφικές και οικονομικές προεκτάσεις. Στον πυρήνα της βρίσκεται η ιδέα ότι καθένας μας έχει το δικαίωμα να πράττει, να δρα και να συμπεριφέρεται “κατά βούλησιν”, τόσο σε ατομικό όσο και σε κοινωνικό επίπεδο. Όλοι μας, κάποια στιγμή στη ζωή μας έχουμε επικαλεστεί την ελευθερία των επιλογών μας .

Ωστόσο πόσο σίγουροι είμαστε ότι κάνουμε πράγματι “αυτό που θέλουμε”; Από που προέρχεται η “ελεύθερη βούληση”; Μήπως η ελευθερία είναι ένας κατ’ επίφαση ισχυρισμός που επικαλούμαστε επειδή μας δίνει την ψευδαίσθηση και την ασφάλεια ενός αισθήματος ελευθερίας; Η ελευθερία είναι αίσθημα ή κατάσταση; Ποια η διαφορά του να “αισθάνομαι ελεύθερος” από το να “είμαι ελεύθερος”;

Η ελευθερία είναι ένα θεμελιώδες ζήτημα της ανθρώπινης υπόστασης και μια θετική επιστήμη της Συμπεριφοράς μπορεί μονάχα να συμβάλλει – και όχι να επιβάλλει – με πτυχές και νοήματα που την καθιστούν πιο ωφέλιμα κατανοητή.

O Skinner στο πρωτοπόρο έργο του Βeyond freedom and dignity αναφέρει ο “αγώνας του ανθρώπου για την ελευθερία δεν οφείλεται στην βούλησή του να είναι ελεύθερος, αλλά σε συγκεκριμένες διεργασίες που διέπουν την ανθρώπινη συμπεριφορά, το βασικό αποτέλεσμα των οποίων είναι η αποφυγή δυσάρεστων γεγονότων” (σελ. 46). Ως άνθρωποι αντιδρούμε σε οτιδήποτε δυσάρεστο μας εξαναγκάζει, μας περιορίζει, μας καταδυναστεύει. Είμαστε όμως ελεύθεροι;

Η ελευθερία ως απουσία εξαναγκασμού

Μια βασική συνιστώσα της ελευθερίας είναι η απουσία εξαναγκασμού. Το να μπορούμε να κάνουμε αυτό που “θέλουμε” χωρίς να τιμωρούμαστε για αυτό. Είναι όμως αυτός ο ορισμός επαρκής και πλήρης; Ας συζητήσουμε την ιστορία του Γιώργου.

βασικό στοιχείο της κατάστασης της ελευθερίας δεν είναι μόνο η απουσία του εξαναγκασμού, αλλά κυρίως η διαθεσιμότητα εναλλακτικών επιλογών

Ο Γιώργος είναι 17 ετών. Ζει στην Αθήνα με τους γονείς του. Είναι ένα παιδί με έφεση σε καλλιτεχνικές δραστηριότητες, ειδικά στο χορό και στην υποκριτική, και έχει όνειρο να γίνει ηθοποιός. Όπως ο ίδιος δηλώνει, ζει σε ένα καταπιεστικό οικογενειακό περιβάλλον. Χαρακτηρίζει τον πατέρα του απόλυτο και αυταρχικό, άνθρωπο, ή του ύψους ή του βάθους, και τη μητέρα του άβουλη και συγκαταβατική που για να γλυτώσει τις εντάσεις μεταξύ τους, επιλέγει τη σιωπή και πάει με τα νερά του συζύγου της. Ο Γιώργος λέει ότι οι δικοί του τον αποδέχoνται και τον υποστηρίζουν μόνο όταν οι επιλογές του συμβαδίζουν με τους κανόνες της οικογένειας του. Ο Γιώργος δεν είναι ιδιαίτερα καλός μαθητής αλλά ο πατέρας του έχει όνειρο να τον δει να περνάει στην ιατρική όπως εκείνος δεν κατάφερε, λόγω οικονομικών και άλλων συγκυριών. Αν δεν το κατορθώσει ο πατέρας του θα νευριάσει πολύ και θα αναγκαστεί να παρακαλέσει τα ξαδέρφια του να τον πάρουν στο συνεργείο αυτοκινήτων που διατηρούν “για να μάθει κάτι” και να συνεισφέρει στην εξαιρετικά δύσκολη οικονομική κατάσταση της οικογένειας.

Ο Γιώργος θέλει να γίνει ηθοποιός. Περιμένει πως και πως να περάσουν οι μήνες, να γίνει 18 προκειμένου να είναι και νομικά ελεύθερος να πάρει τη ζωή στα χέρια του. Θέλει να φύγει μακριά, να νοικιάσει σπίτι μόνος τους και να ακολουθήσει τα όνειρά του. Θέλει να απελευθερωθεί από το καταπιεστικό οικογενειακό περιβάλλον. Ο καιρός πέρασε, στην ιατρική τελικά δεν πέρασε, ο πατέρας του τον είπε ανίκανο και τεμπέλη, του συνέστησε να αφήσει τα ηθοποιηλίκια γιατί δεν βγάζει κανείς από εκεί λεφτά και να κοιτάξει να πάει στο συνεργείο να βγάλει κάνα μεροκάματο.

Ο Γιώργος είναι δυστυχισμένος. Συνεχίζει να μένει στο σπίτι και να υπομένει τους δικούς του, γιατί ο ελληνικός υποκατώτατος μισθός μερικής απασχόλησης ανειδίκευτου που κατάφερε να βρει δεν του εξασφαλίζει τους πόρους για να συντηρεί σπίτι με ενοίκιο και τις στοιχειώδεις προσωπικές του ανάγκες. Ο Γιώργος όμως είναι ενήλικος πλέον και ένα στοιχείο της ενήλικης ζωής είναι ότι μπορούμε να κάνουμε ό,τι θέλουμε, έτσι δεν είναι; Έτσι δεν μάθαμε; Ο Γιώργος δεν είναι ελεύθερος να φύγει πλέον από το σπίτι; Τον κρατάει κανείς;

Η ελευθερία ως διαθεσιμότητα εναλλακτικών επιλογών

Στην Ανάλυση Συμπεριφοράς, βασικό στοιχείο της κατάστασης της ελευθερίας δεν είναι μόνο η απουσία του εξαναγκασμού. Κατά τον Goldiamond (1965, 1975, 1976) ελευθερία είναι η διαθεσιμότητα εναλλακτικών επιλογών συμπεριφοράς και δράσης, για την πρόσβαση σε κρίσιμης σημασίας ενισχυτικά γεγονότα (όπως ένα “μίνιμουμ” αξιοπρεπές επίπεδο διαβίωσης). Όσες περισσότερες διαθέσιμες εναλλακτικές επιλογές δράσης έχει κανείς για να εξασφαλίσει την πρόσβαση του σε έναν αξιοπρεπή τρόπο ζωής τόσο πιο ελεύθερος είναι. Η ελευθερία δεν φαίνεται να είναι άσπρο-μαύρο. Έχει διαβαθμίσεις. Αλήθεια, στην Ελλάδα του 2020, άραγε πόσα νέα παιδιά είναι ελεύθερα να ακολουθήσουν τα όνειρα τους χωρίς να υποστούν οποιαδήποτε μορφή εξαναγκασμού και συμβιβασμού; Δεν ισχύει μόνο για τους νέους, αλλά και για μεγαλύτερους. “Δουλειές, άλλωστε, υπάρχουν” [irony alert].

οι θετικοί ενισχυτές και όλα  τα ευχάριστα γεγονότα της ζωής μας ασκούν έλεγχο στην συμπεριφορά μας, και οι δράσεις που τα επιφέρουν εμφανίζονται όλο και πιο συχνά

Ωστόσο ο Γιώργος βρήκε τρόπο να υποκαταστήσει την χαμένη του ελευθερία. Την αναπλήρωσε με διάφορες δραστηριότητες: αποφάσισε να ακολουθήσει τους φίλους σε εξορμήσεις για graffity στο κέντρο της πόλης, ξεκίνησε το κάπνισμα, και που και που κάνει χρήση ουσιών. Δεν μπορεί πλέον κανείς να του πει κάτι. Είναι “ελεύθερος”. Είναι ένας “ελεύθερος ανάμεσα σε άλλους ελεύθερους”. Η τουλάχιστον θα λέγαμε ότι κατάφερε να εξασφαλίσει ένα αίσθημα φαινομενικής ελευθερίας.

Ελευθερία και έλεγχος

Υπάρχει βεβαίως και η άλλη όψη του νομίσματος. Η συμπεριφορά μας είναι πάντοτε αντικείμενο ελέγχου. Είτε το θέλουμε είτε όχι. Ο έλεγχος όμως δεν έχει απαραίτητα αρνητική χροιά.

Δεν είμαστε και δεν θέλουμε να είμαστε “ελεύθεροι” από αυτά που κάνουν την ζωή μας να αξίζει! Δεν γνωρίζω κάποιον που να ζήτησε να απελευθερωθεί από συμπεριφορές που του εξασφαλίζουν προσοχή, αγάπη, φροντίδα, ενδιαφέρον από τους γύρω του. Δεν καταπιέστηκε ποτέ κανείς από την αγάπη και την αγκαλιά! Οι θετικοί ενισχυτές και όλα  τα ευχάριστα γεγονότα της ζωής μας – όσο και αν δεν το συνειδητοποιούμε – ασκούν έλεγχο στην συμπεριφορά μας, και οι δράσεις που τα επιφέρουν εμφανίζονται όλο και πιο συχνά!

Όταν η συμπεριφορά μας ενισχύεται θετικά μπορούμε να πούμε ότι είμαστε ελεύθεροι. Αυτό συμβαίνει όμως πάντα; Τα πράγματα δεν είναι τόσο απλά, όπως και η ζωή δεν είναι απλή. Ας πάρουμε το παράδειγμα της Μαρίας.

η Μαρία είναι ικανοποιημένη και αισθάνεται ελεύθερη για τις επιλογές που έχει κάνει. Είναι όμως πραγματικά ελεύθερη;

Η Μαρία είναι μεγάλο στέλεχος επιχείρησης εργάζεται μανιωδώς 10 ώρες την ημέρα και τα καθήκοντα της της επιβάλλουν να απασχολείται και πολλά σαββατοκύριακα. Ο μισθός της είναι πολλαπλές φορές πάνω από το κατώτατο και δεν της περισσεύει καθόλου χρόνος για οποιαδήποτε άλλη δραστηριότητα ή μορφή συμπεριφοράς που θα χαρακτηρίζαμε ως “προσωπική ζωή”. Η ίδια δηλώνει ικανοποιημένη από τις υψηλές απολαβές και την πολυτελή ζωή που της εξασφαλίζει η εργασία συγκριτικά με τον περίγυρο της. Η Μαρία ζει μόνη. Η εργασία της δεν της αφήνει ελεύθερο χρόνο για να συνάψει και να καλλιεργήσει κάποια ερωτική σχέση παρόλο που η ίδια επιθυμεί έναν σύντροφο και κάποια στιγμή ίσως να κάνει οικογένεια. Επίσης δεν προλαβαίνει να ασχοληθεί με το χορό που τόσο της άρεσε όταν ήταν μικρή, ούτε να επισκεφθεί τους γονείς της που τόσο της έχουν λείψει, ούτε να επικοινωνεί συχνά με τις φίλες της. Η ίδια δηλώνει σε γενικές γραμμές “οκ” από τη ζωή της και έχει καταφέρει να συμβιβαστεί με το κόστος που συνεπάγονται στους άλλους τομείς της ζωής της, οι τόσο σκληροί ρυθμοί της εργασίας της.

Η Μαρία μπορεί εν μέρει να είναι ικανοποιημένη και αισθάνεται ελεύθερη για τις επιλογές που έχει κάνει. Είναι όμως πραγματικά ελεύθερη; Γιατί να μην είναι; Την ανάγκασε κανείς να δουλεύει τόσο σκληρά ; Την ανάγκασε κάποιος να μην έχει σύντροφο; Την ανάγκασε κάποιος να μην βλέπει τις φίλες της; Δεν έχει η Μαρία ελεύθερη βούληση να κάνει τις επιλογές της;

Η Μαρία έχει την δυνατότητα και τα προσόντα να επιλέξει μια λιγότερο απαιτητική (αλλά παράλληλα πολύ χαμηλότερα αμειβόμενη εργασία) που θα της εξασφάλιζε τον χρόνο για την πρόσβαση της και σε άλλες ενισχυτικές καταστάσεις: θα μπορούσε έτσι να επισκέπτεται τους γονείς της, να βρει έναν σύντροφο, να βλέπει συχνότερα τις φίλες της και να ασχοληθεί με το χορό. Δεν το κάνει όμως. Γιατί άραγε;

Μια αποτίμηση της ελευθερίας

Πολλές φορές, τόσο για τους ανθρώπους όσο και για άλλους οργανισμούς, μια συγκεκριμένη μορφή συμπεριφοράς τους (ή με άλλα λόγια μια επιλογή τους) έχει ως αποτέλεσμα την πρόσβαση σε μια πολύ μεγάλη πηγή ενίσχυσης (πχ. χρήματα). Τότε αυτοί θυσιάζουν την “ελευθερία” της επιλογής και άλλων ευχάριστων και επιθυμητών πραγμάτων και καταστάσεων (πχ. φίλοι, σύντροφος, χορός), που όμως έχουν μικρότερη ενισχυτική δύναμη. Η Μαρία αν και είχε την επιλογή σε μια πιο ισορροπημένη ζωή και είναι θεωρητικά “ελεύθερη” να κάνει ότι θέλει, επέλεξε τα χρήματα τα οποία αποτελούν έναν τεράστιο ενισχυτή για εκείνη, θυσιάζοντας την επιλογή της πρόσβασης σε πολλούς άλλους ενισχυτές. Και δεν είναι η μόνη. Πειράματα σε άλλους οργανισμούς έχουν καταδείξει το ίδιο μοτίβο συμπεριφοράς (Fernandes & Dittrich, 2017)

Το θέμα της ελευθερίας είναι ζήτημα προς διαπραγμάτευση και τα ζητήματα που θίξαμε αποτελούν ένα απειροελάχιστο δείγμα μιας τεράστιας συζήτησης. Ένα είναι σίγουρο: η συμπεριφοράς μας ακολουθεί νόμους και αρχές. Ο “έλεγχος” είτε από δυσάρεστα είτε από ευχάριστα ερεθίσματα είναι αναπόσπαστο στοιχείο της ζωής. Αυτό δεν πρέπει να μας απογοητεύει, ούτε μας στερεί κάτι από την ανθρώπινη υπόσταση μας. Η δραστηριότητα των ανθρώπων, όλων των έμβιων όντων αλλά και των φυσικών φαινομένων υπόκεινται στον έλεγχο γενικών αρχών και νόμων που διέπουν τη φύση. Αυτό που πρέπει να κάνουμε είναι να αποτινάξουμε την έννοια της ελεύθερης βούλησης και της ελευθερίας ως ανεξάρτητη οντότητα που κυβερνάει τη συμπεριφοράς μας. Τίποτα στη φύση δεν υπάρχει ανεξάρτητα από άλλα πράγματα. Ούτε η ελευθερία είναι ανεξάρτητη από τις καταστάσεις και τα γεγονότα της ζωής μας. Και αυτό ισχύει για τα πάντα. Ακόμα και το πιο μακρινό αστέρι του πιο μακρινού γαλαξία δεν είναι ελεύθερο να κινείται αυθαίρετα στην τροχιά που θέλει.

 

 

Προτεινόμενη Βιβλιογραφία

Fernandes, R., & Dittrich, A. (2017). Expanding the Behavior-Analytic Meanings of “Freedom”: the Contributions of Israel Goldiamond. Behavior And Social Issues, 27(1), 4-19. doi: 10.5210/ bsi.v27i0.8248

Goldiamond, I. (1965). Justified and unjustified alarm over behavioral control. In O. Milton (Ed.), Behavior disorders: Perspectives and trends (pp. 237–261). New York: J. B. Lipincott.

Goldiamond, I. (1975). Alternative sets as a framework for behavioral formulations and research. Behaviorism, 3, 49–86.

Goldiamond, I. (1976). Protection of human subjects and patients: A social contingency analysis of distinctions between research and practice, and its implications. Behaviorism, 4, 1–41.

Skinner, B. F. (1971). Beyond freedom and dignity. Knopf/Random House.

Διαβάστε Ακόμη:

Σχολιάστε