Menu Close

Η επιστημονική αρχή της κωλοφαρδίας

Από τα δημητριακά και την coca cola μέχρι την πενικιλίνη και τις ακτίνες Χ. Ένα σωρό εφευρέσεις στην ιστορία της ανθρωπότητας εμπίπτουν στην αιρετική επιστημονική αρχή της κωλοφαρδίας. Απροσεξίες των ερευνητών, παραλείψεις των βοηθών, ένας λάθος χειρισμός, μια χαλασμένη μηχανή. Οι δρόμοι που μπορεί να μας ανοίξει η επιστήμη είναι όμορφοι κι απρόβλεπτοι.

Παρακάτω θα μιλήσουμε για μια έκφανση της αρχής της κωλοφαρδίας, που δυστυχώς έχει παραμεληθεί τις τελευταίες δεκαετίες από την ψυχολογία. Πρακτικά έχει ως εξής: αν η κωλοφαρδία μπορεί να φέρει ωφέλιμες ανακαλύψεις, γιατί απλώς να την περιμένουμε και να μην προσπαθήσουμε να την προκαλέσουμε;

Παραγωγική και επαγωγική μέθοδος

Σε γενικές γραμμές, υπάρχουν δύο τρόποι να κάνεις επιστήμη – ή καλύτερα δύο δρόμοι. Από τη θεωρία στα δεδομένα και από τα δεδομένα στη θεωρία. Η επίδραση του σπουδαίου φιλοσόφου της επιστήμης Karl Popper ήταν τόσο μεγάλη, που σάρωσε τον τρόπο δράσης (εκτός των άλλων) των ψυχολόγων. Σύμφωνα με τα κριτήρια που ο ίδιος θέσπισε, οι περισσότεροι ψυχολόγοι ακολουθούν την εξής μέθοδο:

α) διατύπωση μιας υπόθεσης

β) έλεγχος (επαλήθευση/διάψευση) από τα δεδομένα

υπάρχουν τρόποι να επισπεύσουμε τη δράση του νόμου ή να αυξήσουμε τις πιθανότητες κωλοφαρδίας, ακολουθώντας τη λεγόμενη επαγωγική (inductive) μέθοδο

Για τον Popper, τα δεδομένα παλεύουν με νύχια και με δόντια να καταρρίψουν τις υποθέσεις μας, οδηγώντας μας σε όλο και καλύτερες θεωρίες. Όσο πιο πολύ κρατάει μια υπόθεση, τόσο πιο “αληθινή” είναι, μέχρι να βρεθούν τα δεδομένα που θα τη διαψεύσουν και θα προκαλέσουν τη διατύπωση μιας καλύτερης υπόθεσης. Πρόκειται για τη λεγόμενη υποθετική-παραγωγική (hypothetico-deductive) μέθοδο.

Ασφαλώς, ο νόμος της κωλοφαρδίας μπορεί μια χαρά να εφαρμοστεί σε αυτή τη μέθοδο. Ωστόσο, υπάρχουν τρόποι να επισπεύσουμε τη δράση του νόμου ή να αυξήσουμε τις πιθανότητες κωλοφαρδίας, ακολουθώντας τη λεγόμενη επαγωγική (inductive) μέθοδο. Πρόκειται για τον ανάποδο ακριβώς δρόμο: από τα δεδομένα στη θεωρία.

Η υποθετικο-παραγωγική μέθοδος κάνει το ερώτημα “η υπόθεση Χ υποστηρίζεται από τα δεδομένα;”. Η επαγωγική, αντίθετα, ρωτάει “τι θα συμβεί αν…;”. Στη δεύτερη περίπτωση, ο επιστήμονας μπαίνει στο εργαστήριο με όσο το δυνατόν πιο “καθαρό” μυαλό και διατυπώνει ένα ερώτημα στη φύση. Χωρίς (όσο γίνεται) προκαταλήψεις και υποθέσεις, ακολουθεί τα δεδομένα και προσπαθεί να βρει τη θεωρία εκείνη που να τα συμπυκνώνει πιο καλά. Κατά μία έννοια, ολόκληρη η επαγωγική μέθοδος είναι μια πρόσκληση στην κωλοφαρδία. Γιατί ανά πάσα στιγμή μπορούν να προκύψουν απρόσμενα κι ενδιαφέροντα δεδομένα.

Μερικά ιστορικά παραδείγματα

Η ιστορία της επαγωγικής μεθόδου στις επιστήμες της βιολογίας και της συμπεριφοράς είναι μεγάλη. Κι αν σήμερα έχει πέσει κάπως σε λήθη, ίσως πειστούμε για την αξία της αν ρίξουμε μια ματιά στην ιστορία. Θα κρατήσουμε την καλύτερη (και σημαντικότερη) περίπτωση για το τέλος.

Η πρώτη περίπτωση είναι αυτή της ανακάλυψης της προκαλούμενης μάθησης από το Ρώσο γιατρό Ivan Pavlov. Ο Pavlov, ενώ πειραματιζόταν με σκυλιά για να μελετήσει το πεπτικό τους σύστημα, βρέθηκε μπροστά σ’ ένα περίεργο γεγονός. Ήταν, βέβαια, ήδη γνωστό πως τα σκυλιά εκδηλώνουν το εγγενές αντανακλαστικό της σιελόρροιας στην παρουσία της τροφής. Ωστόσο ο Pavlov διαπίστωσε πως όταν το άτομο που τάιζε τα σκυλιά έμπαινε στο δωμάτιο, εκείνα εκδήλωναν σιελόρροια πριν ακόμα μυρίσουν ή γευτούν την τροφή. Τα δεδομένα οδήγησαν τον Pavlov στη διατύπωση της αρχής των μαθημένων αντανακλαστικών, με τεράστια επίδραση στην επιστήμη της συμπεριφοράς και στη θεραπεία.

ο Darwin ακολουθώντας την επαγωγική μέθοδο έφτασε στη διατύπωση θεωριών με τεράστιες συνέπειες για την επιστήμη, τη φιλοσοφία, τη θρησκεία και εν γένει τον τρόπο σκέψης της ανθρωπότητας

Μία ακόμα περίπτωση είναι αυτή του B. F. Skinner, που πραγματοποιούσε πειράματα με ποντίκια. Τα ποντίκια είχαν τη δυνατότητα να κερδίζουν τροφή πατώντας ένα μοχλό, κάτι που είναι γνωστό ως ενίσχυση (δηλ. αύξηση) της δράσης. Κάποια μέρα ο Skinner, χωρίς να το καταλάβει, σχεδόν ξέμεινε από τροφή. Έτσι, αποφάσισε να προγραμματίσει το μηχάνημα να παρέχει τροφή όχι με κριτήριο τη δράση (δηλ. το πάτημα του μοχλού), αλλά το χρόνο (πχ κάθε 3 λεπτά). Η δράση της αρχής της κωλοφαρδίας, οδήγησε στην ανακάλυψη των λεγόμενων προγραμμάτων ενίσχυσης, που έφεραν την επανάσταση στην επιστήμη της συμπεριφοράς. Τα προγράμματα ενίσχυσης συμβάλλουν στην ερμηνεία φαινομένων όπως ο τζόγος, η κατάθλιψη, το burnout, και άλλα πολλά.

Ασφαλώς, η μεγαλύτερη επιτυχία της επαγωγικής μεθόδου ήταν η διατύπωση της θεωρίας της φυσικής επιλογής από τον Charles Darwin. Ο ίδιος, φανατικός μελετητής των έμβιων όντων, ξεκίνησε για ένα μακρινό ταξίδι εξερεύνησης. Στα ταξίδια του διαπίστωσε την τεράστια ποικιλομορφία των οργανισμών, αλλά και τις σημαντικές ομοιότητες μεταξύ τους. Εκτός από τις δικές του παρατηρήσεις, συνέλεξε δεδομένα για τους ρυθμούς αναπαραγωγής των ζώων, για τη διαθεσιμότητα των φυσικών πόρων, και την κληρονομικότητα των χαρακτηριστικών. Μια σειρά από τέτοιου είδους παρατηρήσεις οδήγησε στη διατύπωση γενικών αρχών, με τον τρόπο που περιγράφει ο Ernst Mayr και φαίνεται στην παρακάτω εικόνα. Και πάλι, ο Darwin ακολουθώντας την επαγωγική μέθοδο έφτασε στη διατύπωση θεωριών με τεράστιες συνέπειες για την επιστήμη, τη φιλοσοφία, τη θρησκεία και εν γένει τον τρόπο σκέψης της ανθρωπότητας.

Αποτίμηση

Ο νόμος της κωλοφαρδίας υπάρχει και η δράση του είναι απρόβλεπτη. Ωστόσο, γιατί να περιμένουμε να μας έρθουν τα δώρα του νόμου αυτού και να μην προκαλέσουμε λίγο περισσότερο την τύχη μας; Ασφαλώς, δε χρειάζεται να βλέπουμε την υποθετικο-παραγωγική και την επαγωγική μέθοδο ως ανταγωνιστικές. Συνήθως συμπληρώνουν η μία την άλλη σε διαδοχικούς ερευνητικούς κύκλους. Προσωπικά, βέβαια, θα ήθελα να δω τους ψυχολόγους να διατυπώνουν πιο πολλά ερωτήματα στη φύση, να κατευθύνονται λίγο περισσότερο από τα δεδομένα προς τη θεωρία, και να εκμεταλλεύονται στο έπακρο τις δυνατότητες που μας δίνει ο αιρετικός νόμος της κωλοφαρδίας.

 

 

ΠΗΓΕΣ

Chiesa, M. (1994). Radical behaviorism: The philosophy and the science. Authors Cooperative.
Mayr, E. (2002). What evolution is: from theory to fact. Pheonix, London (original publication: 2001).
Skinner, B. F. (1956). A case history in scientific method. American Psychologist, 11(5), 221–233.

Διαβάστε Ακόμη:

Σχολιάστε