Menu Close

Η εποικοδομηστική προσέγγιση στην ψυχοθεραπεία

Αλήθεια, τι αφορά η ψυχοθεραπεία; Ποιοι είναι οι στόχοι της, ποιες οι διεργασίες και ποιες οι τεχνικές; Ασφαλώς, κάθε ψυχοθεραπευτική σχολή απαντά διαφορετικά σ’ αυτές τις ερωτήσεις. Η εποικοδομηστική προσέγγιση, που έλκει την καταγωγή της από την επιστήμη της ανάλυσης συμπεριφοράς, προσφέρει μια περίεργη αλλά κι ενδιαφέρουσα οπτική.

Πατέρας της εποικοδομηστικής προσέγγισης ήταν ο Israel Goldiamond (1919-1995). Βασική αρχή της οπτικής αυτής είναι πως ο θεραπευόμενος δουλεύει μαζί με το θεραπευτή, όχι για να απαλλαγεί από τις προβληματικές δράσεις, σκέψεις και συναισθήματά του, αλλά για να επιδιώξει τη ζωή που θέλει να ζήσει. Θέλοντας να δώσει έμφαση στην οικοδόμηση νέων δεξιοτήτων, σε αντίθεση με τον περιορισμό των προβληματικών συμπεριφορών, ο Goldiamond βάφτισε την προσέγγισή του εποικοδομηστική (constructional).

Η σημασία της ενίσχυσης

Η εποικοδομηστική προσέγγιση πατά γερά στην πειραματική επιστήμη της συμπεριφοράς. Και η επιστήμη αυτή έχει φανερώσει εμφατικά το σπουδαίο ρόλο της ενίσχυσης στη σκέψη, το συναίσθημα και τη συμπεριφορά μας. Με άλλα λόγια, κάνουμε ό,τι κάνουμε γιατί έτσι είτε κάτι κερδίζουμε είτε κάτι αποφεύγουμε. Ακόμα και σε περιπτώσεις ψυχοπαθολογίας, όπως η κατάθλιψη, οι αγχώδεις διαταραχές, η σχιζοφρένεια, κλπ., η επίδραση της ενίσχυσης είναι δεδομένη. Αυτό σημαίνει πως οι προβληματικές δράσεις και σκέψεις μας, όχι μόνο δεν έρχονται από το πουθενά, αλλά έχουν σαφείς και ανιχνεύσιμες αιτίες ριζωμένες στις συνέπειές τους.

Ασφαλώς, η γενετική κληρονομιά και ο ρόλος της βιολογίας δεν πρέπει να παραβλέπονται. Για παράδειγμα, το βιολογικό υπόστρωμα κάποιων ατόμων μπορεί να τα καθιστά πιο ευάλωτα σε τραυματικά γεγονότα. Το γενετικό υπόστρωμα συμπληρώνεται σε μεγάλο βαθμό στη διάρκεια της ζωής μας από τη δράση της ενίσχυσης. Η διαταραχή κοινωνικού άγχους ενός ατόμου, για παράδειγμα, δεν εμφανίζεται από το πουθενά. Αν σκάψουμε στο ιστορικό του, θα δούμε πιθανότατα πως πολλές τραυματικές εμπειρίες του σε κοινωνικά πλαίσια (πχ bullying, κοροϊδία από φίλους, απειλές από ανώτερους στη δουλειά, τσακωμοί με πελάτες, κλπ.) έχουν θεμελιώσει μεγάλες ποσότητες άγχους και συμπεριφορές αποφυγής. Έτσι, το άτομο αυτό μένει πολλές ώρες στο σπίτι, αποφεύγοντας νέες τραυματικές εμπειρίες (η αποφυγή είναι, φυσικά, μια μορφή ενίσχυσης).

Η σκέψη, η δράση και το συναίσθημα βγάζουν πάντα νόημα αν δούμε τη μεγάλη εικόνα – μια εικόνα αδιάσπαστη από την ενίσχυση.

Η εποικοδομηστική ψυχοθεραπεία

Με το παραπάνω σκεπτικό, μια από τις βασικές επιδιώξεις της εποικοδομηστικής προσέγγισης είναι η ανάλυση και κατανόηση των ενισχυτικών παραγόντων που θεμελιώνουν τις προβληματικές συμπεριφορές, σκέψεις και συναισθήματα. Η ανάλυση αυτή γίνεται μέσω κλινικής συνέντευξης και τα ευρήματα συζητούνται με το θεραπευόμενο. Για τη μεγαλύτερη αποτελεσματικότητα της θεραπείας, ο θεραπευόμενος εισάγεται στη συμπεριφορική ψυχοεκπαίδευση – μαθαίνει δηλαδή να αναγνωρίζει τους παράγοντες που θεμελιώνουν τα προβλήματά του. Με τον τρόπο αυτό είναι σε θέση να παρατηρεί τον κόσμο γύρω του και να παίρνει τις πιο ωφέλιμες αποφάσεις για τον εαυτό του.

Ένα δεύτερο συστατικό της εποικοδομηστικής προσέγγισης είναι πως θεραπευτής και θεραπευόμενος δεν προσπαθούν να μειώσουν, να καταπνίξουν ή να απαλλαγούν από τις προβληματικές σκέψεις και συναισθήματα. Αντίθετα, ο θεραπευόμενος διδάσκεται να παρατηρεί τις σκέψεις και τα συναισθήματά του, καθώς και το πλαίσιο μέσα στο οποίο συμβαίνουν. Η παρατήρηση αυτή μπορεί να μας δώσει πολύτιμες πληροφορίες για τους περιβαλλοντικούς παράγοντες που αντιμετωπίζουμε από τη μια στιγμή στην άλλη. Για παράδειγμα, τα πειράγματα και η κοροϊδία των συναδέλφων ίσως προκαλούν συναισθήματα ντροπής και στεναχώριας σε μια υπάλληλο. Αντί να προσανατολιστεί στη μείωση αυτών των ανεπιθύμητων συναισθημάτων, ο θεραπευτής καθοδηγεί τη θεραπευόμενη να τα παρατηρήσει και να ακούσει αυτά που έχουν να της πουν: το γεγονός ότι βιώνει κάτι ανεπιθύμητο που δεν προάγει τη ζωή που η ίδια ονειρεύεται. Ο Goldiamond υποστήριζε πως η προσπάθεια μείωσης των ανεπιθύμητων συναισθημάτων μάς στερεί πολύτιμες πληροφορίες για τις καταστάσεις που θα προκαλούν.

Μία τρίτη (και πολύ σημαντική) θεραπευτική διαδικασία είναι η στοχοθεσία. Η εποικοδομηστική προσέγγιση δε θα ήταν αντάξια του ονόματός της αν δεν επιχειρούσε να θεμελιώσει νέες συμπεριφορές και να επιτύχει μια σειρά στόχων. Οι στόχοι αυτοί γίνονται αντικείμενο συζήτησης και συμφωνίας, και μπαίνουν κάθε βδομάδα. Αν η θεραπεία έχει αποτέλεσμα, οι μικροί αυτοί στόχοι οδηγούν σε κάποιον τελικό σκοπό, που επίσης έχει συμφωνηθεί εξαρχής. Ωστόσο, οι στόχοι δεν προσανατολίζονται στη μείωση των ανεπιθύμητων σκέψεων και συναισθημάτων, αλλά στην ανάληψη δράσης προς την κατεύθυνση μιας καλύτερης ζωής. Για παράδειγμα, η αγχώδης θεραπευόμενή μας, αντί να μάθει να υπομένει τα πειράγματα, ίσως χρειαστεί να μιλήσει στους συναδέλφους της για το πως θα ήθελε να της συμπεριφέρονται, να απευθυνθεί σε κάποιο ανώτερο, ή να βρει μια δουλειά που θα την κάνει πιο ευτυχισμένη.

Εποικοδομηστική προσέγγιση και άλλες θεραπείες

Όπως συμβαίνει συχνά με τις θεραπείες συμπεριφοράς, η εποικοδομηστική οπτική μοιράζεται πολλά με άλλες συγγενείς ψυχοθεραπευτικές προσεγγίσεις. Για παράδειγμα, η στοχοθεσία και η εκπαίδευση δεξιοτήτων είναι κεντρικές τεχνικές τόσο στην παραδοσιακή θεραπεία συμπεριφοράς όσο και στη σύγχρονη CBT (Cognitive Behavioral Therapy). Με τη σειρά της, η παρατήρηση των σκέψεων και συναισθημάτων του θεραπευόμενου, καθώς και η παρατήρηση των γύρω συνθηκών, μπορεί σήμερα να ονομαστεί ενσυνειδητότητα (mindfulness). Το mindfulness είναι μια σχετικά πρόσφατη τάση στις ψυχοθεραπείες και αποτελεί ακριβώς αυτή την τάση παρατήρησης του εσωτερικού κόσμου και της εξωτερικής πραγματικότητας. Τέλος, η εποικοδομηστική προσέγγιση έχει κοινά στοιχεία με την ACT (Acceptance and Commitment Therapy), καθώς και οι δύο απορρίπτουν την προσπάθεια μείωσης των ανεπιθύμητων σκέψεων και συναισθημάτων, και επιχειρούν να χτίσουν δεξιότητες προς την κατεύθυνση μιας καλύτερης ζωής.

Όπως όλες οι θεραπείες, έτσι και η εποικοδομηστική προσέγγιση δε στερείται προβλημάτων και αδυναμιών. Πολλές φορές, βρισκόμαστε στη μέση μιας άγριας καταιγίδας σκέψεων και συναισθημάτων, και είναι αδύνατο να αναλάβουμε δράση μέχρι να βρούμε ένα λιμάνι. Στην περίπτωση αυτή, τεχνικές γνωστικής αναδόμησης, χαλάρωσης και αποδοχής φαίνεται να είναι ιδιαίτερα χρήσιμες. Σε κάθε περίπτωση, αξίζει να κρατήσουμε το σκεπτικό της εποικοδομηστικής προσέγγισης. Δεν αρκεί να απαλλαγείς από τα προβλήματά σου: το σημαντικό είναι να οικοδομήσεις μια ζωή που αξίζει να ζεις.

 

Πηγές

Goldiamond, I. (2002). Toward a constructional approach to social problems: Ethical and constitutional issues raised by applied behavior analysis. Behavior and Social Issues, 11(2), 108–197.

Layng, T. V. J. (2009). The search for an effective clinical behavior analysis: The nonlinear thinking of Israel Goldiamond. The Behavior Analyst, 32(1), 163–184.

Διαβάστε Ακόμη:

Σχολιάστε